This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
* Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
* Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
* Maintain attribution The Google watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. com/]
T. LUCRETI CARI
DE RERUM NATURA
- LIBRI SEX
CAROLUS LACHMANNUS
RECENSUIT ET EMENDAVIT
EDITIO ALTERA
-a—LADMADMMXM——————————z——————————I——— ————ÁÁ—— M ———
BEROLINI IMPENSIS GEORGII REIMERI MDCCCLIII.
778756
, T. LUCRETI CARI DE RERUM NATURA
LIBER PRIMUS.
A eneadum genetrix , hominym-divemque voluptas, alma Venus, caeli subter labentia signa quae mare navigerum , quae terras frugiferentis concelebras, per te quoniam genus omne animantum
5 concipitur visitque exortum lumina solis. te , dea, te fugiunt venti, te nubila caeli adventumque tuum , tibi suavis daedala tellus summittit flores , tibi rident aequora. ponti placatumque nitet diffuso lumine caelum.
10 nam simul ac species patefactast verna diei et reserata viget genitabilis aura favoni, aériae primum volucres te, diva, tuumque significant initum perculsae corda tua vi.
15 inde ferae pecudes persultant pabula laeta
14 ' et rapidos tranant amnis: ita capta lepore
i6 te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. denique per maria ac montis fluviosque rapacis
16 tergis.
]l*
20
22
30
40
60
4 | I
frondiferasque domos avium camposque virentis omnibus incutiens blandum per pectora amorem efficis ut cupide generatim saecla: propagent.
quae quoniam rerum naturam sola gubernas,
nec sine te quicquam dias in luminis oras
exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam, te sociam studeo seribendis versibus esse, . quos ego de rerum natura pangere conor Memmiadae nostro , quem tu, dea, tempore in omni omnibus ornatum voluisti excellere rebus.
quo magis aeternum da dictis, diva , leporem.
effice ut interea fera moenera militiai
per maria ac terras omnis sopita quiescant:
nam tu sola potes tranquilla pace iuvare
mortalis , quoniam belli fera moenera Mavors armipotens regit,in gremium qui saepe tuum se reicit aeterno devictus vulnere amoris,
atque ita suspiciens , tereti cervice reposta,
pascit amore avidos, inhians in te, dea , visus, eque tuo pendet resupinà spiritus ore.
hunc tu , diva, tuo recubantem corpore sancto circum fusa super, suavis ex ore loquellas
funde petens placidam Romanis , incluta , pacem: nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo
| possumus aequo animo nec Memmi clara propago
talibus in rebus communi desse saluti.
*
quod super est, vacuas auris animumque sagacem semotum a curis adhibe veram ad rationem;
27 oralatum || 32 monera || 33 regium in gremiumque || 35 teriti || 43 id esse || 144 —49— 11, 646 —651. || 50 ut vacuas || animumque sagacem omissa .
39
60
65
-Í
90
I 9
ne mea dona tibi studio disposta fideli, intellecta prius quam sint, contempta relinquas. nam tibi de summa caeli ratione deumque disserere incipiam , et rerum primordia pandam, unde omnis natura creet res , auctet , alatque, quove eadem rursum natura perempta resolvat; quae nos materiem et genitalia corpora rebus reddunda in ratione vocare et semina rerum appellare suémus et haec eadem usurpare corpora prima , quod ex illis sunt omnia primis. Humana ante oculos foede cum vita iaceret in terris oppressa gravi sub religione, quae caput a caeli regionibus ostendebat horribili super aspectu mortalibus instans, primum Graius homo mortalis tendere contra est oculos ausus primusque obsistere contra; quem neque fana deum nec fulmina nec minitanti murmure compressit caelum , sed eo magis acrem inritat animi virtutem , effringere ut arta naturae primus portarum claustra cupiret.
ergo vivida vis animi pervicit, et extra
processit longe flammantia moenia mundi atque omne immensum peragravit mente animoque; unde refert nobis victor quid possit oriri, quid nequeat, finita potestas denique cuique qua nam sit ratione atque alte terminus haerens. quare religio pedibus subiecta vicissim opteritur , nos exaequat victoria caelo. Illud in his rebus vereor , ne forte rearis inpia te rationis inire elementa viamque indugredi sceleris. quod contra saepius illa
66 tollere || 68 fama || 70 couiringere l| 71 cuperet. || 74 omnem || 77 Quantum
85
90
95
100
105
110
6 I
religio peperit scelerosa atque impia facta.
Aulide quo pacto Triviai virginis aram
Iphianassai turparunt sanguine foede
ductores Danaum delecti , prima virorum.
cui simul infula virgineos circum data comptus
ex utraque pari malarum parte profusast,
et mestum simul ante aras adstare parentem
sensit , et hunc propter ferrum celare ministros,
aspectuque suo lacrimas effundere civis,
muta metu terram genibus summissa petebat:
nec miserae prodesse in tali tempore quibat
quod patrio princeps donarat nomine regem:
nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras
deductast , non ut sollemni more sacrorum
perfecto posset claro comitari Hymenaeo,
sed casta inceste , nubendi tempore in ipso,
hostia concideret mactatu maesta parentis,
exitus ut classi felix faustusque daretur.
tantum religio potuit suadere malorum. Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum
terriloquis victus dictis desciscere quaeres.
quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt
somnia, quae vitae rationes vertere possint
fortunasque tuas omnis turbare timore!
et merito: nam si certam finem esse viderent
aerumnarum homines , aliqua ratione valerent
religionibus atque minis obsistere vatum:
nunc ratio nulla est restandi , nulla facultas,
aeternas quoniam poenas in morte timendumst.
ignoratur enim quae sit natura animai,
nata sit,an contra nascentibus insinuetur ,
et simul intereat nobiscum morte dirempta,
84 triviat || 102 quodvis | 104 possum. || 111 timendum.
I
113 an tenebras Orci visat vastasque lacunas, an pecudes alias divinitus insinuet se, Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno detulit ex Helicone perenni fronde coronam, per gentis Italas hominum quae clara clueret ; i120 etsi praeterea tamen esse Acherusia templa Ennius aeternis exponit versibus eidem, quo neque permaneant animae neque corpora nostra, sed quaedam simulacra modis pallentia miris ; unde sibi exortam semper florentis Homeri 1*5 commemorat speciem lacrimas effundere salsas coepisse et rerum naturam expandere dictis. qua propter bene cum superis de rebus habenda nobis est ratio , solis lunaeque meatus qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur 130 in terris, tum cum primis ratione sagaci unde anima atque animi constet natura videndum, et quae res nobis vigilantibus obvia mentes terrificet morbo adfectis somnoque sepultis, cernere uti videamur eos audireque coram, morte obita quorum tellus amplectitur ossa. Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta difficile inlustrare Latinis versibus esse, multa novis verbis praesertim cum sit agendum propter egestatem linguae et rerum novitatem: 40 sed tua me virtus tamen et sperata voluptas suavis amicitiae quemvis sufferre laborem suadet et inducit noctes vigilare serenas, quaerentem dictis quibus et quo carmine demum clara tuae possim praepandere lumina menti, 5 res quibus occultas penitus convisere possis. Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
13
LA
121 edens. || 126 Coepissct rerum || 130 tunc || 141 efferre
150
156
155 159
165
170
175
8 I
non radii solis neque lucida tela diei discutiant , sed naturae species ratioque.
principium cuius hinc nobis exordia sumet,
nullam rem e nilo gigni divinitus uniquam. quippe ita formido mortalis continet omnis , quod multa in terris fieri caeloque tuentur, quorum operum causas nulla ratione videre possunt ac fieri divino numine rentur.
quas ob res ubi viderimus nil posse creari
de nilo , tum quod sequimur iam rectius inde perspiciemus , et unde queat res quaeque creari et quo quaeque modo fiant opera sine divom.
. Nam si de nilo fierent, ex omnibu' rebus
omne genus nasci posset , nil semine egeret.
e mare primum homines, e terra posset oriri squamigerum genus et volucres erumpere caelo: armenta atque aliae pecudes , genus omne ferarum, incerto partu culta ac deserta tenerent:
nec fructus idem arboribus constare solerent, sed mutarentur , ferre omnes omnia possent. quippe , ubi non essent genitalia corpora cuique, qui posset mater rebus consistere certa?
at nunc seminibus quia certis quaeque creantur, inde enascitur atque oras in luminis exit, materies ubi inest cuiusque et corpora prima: atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni, quod certis in rebus inest secreta facultas. praeterea cur vere rosam, frumenta calore, vites autumno fundi suadente videmus,
si non, certa suo quia tempore semina rerum cum confluxerunt, pate fit quod cumque creatur, dum tempestates adsunt et vivida tellus.
158 ut || 168 derta. || 176 qui || 177 orcatu.
150
13
199
200
2160
I
tuto res teneras effert in luminis oras?
quod si de nilo fierent , subito exorerentur incerto spatio atque alienis partibus anni; quippe ubi nulla forent primordia , quae genitali concilio possent arceri tempore iniquo.
nec porro augendis rebus spatio foret usus, seminis ad coitum, si e nilo crescere possent: nam fierent iuvenes subito ex infantibu' parvis, e terraque exorta repente arbusta salirent. — * quorum nil fieri manifestum est, omnia quando paulatim crescunt , ut par est semine certo crescere , resque genus servant; ut; noscere possis quicque sua de materia grandescere alique. huc accedit uti sine certis imbribus anni laetificos nequeat fetus submittere tellus,
nec porro secreta cibo natura animantum propagare genus possit vitamque tueri;
ut potius multis communia corpora rebus
multa putes esse, ut verbis elementa videmus, quam sine principiis ullam rem existere posse. denique cur homines tantos natura parare
non potuit, pedibus qui pontum per vada possent transire et magnos manibus divellere montis multaque vivendo vitalia vincere saecla,
si non, materies quia rebus reddita certast gignundis, e qua constat quid possit oriri?
nil igitur fieri de nilo posse fatendumst,
semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aéris in teneras possint proferrier auras. postremo quoniam incultis praestare videmus culta loca et manibus melioris reddere fetus, esse videlicet in terris primordia rerum,
190 Crescentesque || 207 possent
p
10 I
quae nos fecundas vertentes vomere glebas terraique solum subigentes cimus ad ortus: quod si nulla forent , nostro sine quaeque labore sponte sua multo fieri meliora videres.
215 — Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum dissoluat natura neque ad nilum interemat res. nam siquid mortale e cunctis partibus esset, ex oculis res quaeque repente erepta periret : nulla vi foret usus enim , quae partibus eius
220 discidium parere et nexus exsolvere posset. quod nunc , aeterno quia constant semine quaeque , donec vis obiit, quae res diverberet ictu aut intus penetret per inania dissoluatque, nullius exitium patitur natura videri.
225 praeterea quae cumque vetustate amovet aetas, sj penitus peremit consumens materiem omnem, unde animale genus generatim in lumina vitae redducit Venus , aut redductum daedala tellus unde alit atque auget generatim pabula praebens?
2380 unde mare, ingenuei fontes , extentaque longe flumina suppeditant ? unde aether sidera pascit? omnia enim debet , mortali corpore quae sunt, infinita aetas consumpse ante acta diesque. quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere
235 e quibus haec rerum consistit summa refecta, inmortali sunt natura praedita certe, haut igitur possunt ad nilum quaeque reverti. denique res omnis eadem vis causaque volgo conficeret, nisi materies aeterna teneret,
240 inter se nexu minus aut magis indupedita: tactus efiim leti satis esset causa profecto; quippe , ubi nulla forent aeterno corpore, quorum
215 quiequid in || 217 e omissum. || 230 externaque || 240 nexus
$0
[71]
3
'63
n0
I 11
contextum vis deberet dissolvere quaeque. at nunc, inter se quia nexus principiorum dissimiles constant aeternaque materies est, incolumi remanent res corpore , dum satis acris vis obeat pro textura cuiusque reperta. haud igitur redit ad nilum res ulla, sed omnes discidio redeunt in corpora materiai. postremo pereunt imbres , ubi eos pater aether in gremium matris terrai praecipitavit: at nitidae surgunt fruges , ramique virescunt arboribus , crescunt ipsae fetuque gravantur: hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum: hinc laetas urbes pueris florere videmus, frondiferasque novis avibus canere undique silvas: hinc fessae pecudes pingui per pabula laeta corpora deponunt, et candens lacteus umor uberibus manat distentis : hinc nova proles artubus infirmis teneras lasciva per herbas ludit lacte mero mentes perculsa novellas. haud igitur penitus pereunt quae cumque videntur; quando alid ex alio reficit natura , nec ullam rem gigni patitur , nisi morte adiuta aliena. Nunc age; res quoniam docui non posse creari de nilo neque item genitas ad nil revocari, ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis, quod nequeunt oculis rerum primordia cerni, accipe praeterea quae corpora tute necessest confiteare esse in rebus nec posse videri. principio venti vis verberat incita cautes ingentisque ruit navis et nubila differt, inter dum rapido percurrens turbine campos arboribus magnis sternit montisque supremos
237 pinguis || 263 ex allo || 264 adluta || 271 cortus.
12 I
275 silvifragis vexat flabris : ita perfurit acri cum fremitu saevitque minaci murmure ventus. sunt igitur venti, ni mirum, corpora caeca, quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli verrunt ac subito vexantia turbine raptant,
280 nec ratione fluunt alia stragemque propagant, et cum mollis aquae fertur natura repente flumine abundanti , quam largis imbribus auget montibus ex altis magnus decursus aquai, fragmina coniciens silvarum arbustaque tota ,
285 nec validi possunt pontes venientis aquai vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri molibus incurrit, validis cum viribus , amnis, dat sonitu magno stragem , volvitque sub undis grandia saxa , ruitque ita quidquid fluctibus obstat.
290 sic igitur debent venti quoque flamina ferri, quae vel uti validum cum flumen procubuere quam libet in partem , trudunt res ante ruuntque impetibus crebris , inter dum vertice torto corripiunt rapideque rotanti turbine portant.
295 quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca, quandoquidem factis et moribus aemula magnis . amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt. tum porro varios rerum sentimus odores, nec tamen ad naris venientis cernimus umquam,
300 nec calidos aestus tuimur , nec frigora quimus usurpare oculis , nec voces cernere suemus ; quae tamen omnia corporea constare necessest natura , quoniam sensus inpellere possunt: tangere enim et tangi , nisi corpus , nulla potest res.
305 denique fluctifrago suspensae in litore vestes
276 pontus. || 282 quem || 286 turbibus || 289 ruit qua quidquid || 294 ra- pidique !
]
-
- -
$1
et
I . 18
uvescunt , eaedem dispansae in sole serescunt. at neque quo pacto persederit umor aquai visumst , nec rursum quo pacto fugerit aestu. in parvas igitur partis dispergitur umor, quas oculi nulla possunt ratione videre. quin etiam multis solis redeuntibus annis anulus in digito subter tenuatur habendo, stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri ferreus occulte decrescit vomer in arvis, strataque iam volgi pedibus detrita viarum saxea conspicimus : tum , portas propter , aéna signa manus dextras ostendunt adtenuari saepe salutantum tactu praeterque meantum. haec igitur minui, cum sint detrita , videmus: sed quae corpora decedant in tempore quoque, invida praeclusit spatium natura videndi. postremo quae cumque dies naturaque rebus paulatim tribuit , moderatim crescere cogens, nulla potest oculorum acies contenta tueri, nec porro quae cumque aevo macieque senescunt: nec, mare quae inpendent, vesco sale saxa peresa quid quoque amittant in tempore cernere possis. corporibus caecis igitur natura gerit res.
Nec tamen undique corporea stipata tenentur omnia natura: namque est in rebus inane. quod tibi cognosse in multis erit utile rebus, nec sinet errantem dubitare et quaerere semper de summa rerum et nostris diffidere dictis. quod si non esset, nulla ratione moveri res possent: namque officium quod corporis exstat, officere atque obstare , id in omni tempore adesset
321 praecluset speciem || 334 Qua propter locus est intactus inane va- eansque.
14 . I
omnibus : haud igitur quicquam procedere posset, principium quoniam cedendi nulla daret res.
340 at nunc per maria ac terras sublimaque caeli multa modis multis varia ratione moveri cernimus ante oculos ; quae , s non esset inane, non tam sollicito motu privata carerent quam genita omnino nulla ratione fuissent,
345 undique materies quoniam stipata quiesset. . praeterea quamvis solidae res esse putentur, hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas. in sáxis ac speluncis permanat aquarum liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.
350 dissipat in corpus sese cibus omne animantum: crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt, quod cibus in totas usque ab radicibus imis per truncos ac per ramos diffunditur omnis. inter saepta meant voces et clausa domorum
355 transvolitant , rigidum permanat frigus ad ossa. quod nisi inania eint, qua possent corpora quaeque transire haud ulla fieri ratione videres. denique cur alias aliis praestare videmus pondere res rebus nilo maiore figura?
360 nam si tantundemst in lanae glomere quantum corporis in plumbo est, tantundem pendere par est; corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum, contra autem natura manet sine pondere inanis. ergo quod magnumst aeque leviusque videtur,
365 ni mirum, plus esse sibi declarat inanis: at contra gravius plus in se corporis esse dedicat et multo vacuum minus intus habere.
347 liceret || 349 fient || 852 radécimus || 357 wlla valerent ratione || | 366 Aut
370
I9u
193
I
est igitur , ni mirum , id quod ratiorte sagaci .
quaerimus , admixtum rebus , quod inane vocamus.
Illud in his rebus ne te deducere vero possit , quod quidam fingunt, praecurrere cogor. cedere squamigeris latices nitentibus aiunt et liquidas aperire vias, quia post loca pisces linquant , quo possint cedentes confluere undae: sic alias quoque res inter se posse moveri et mutare locum , quamvis sint omnia plena. scilicet , id falsa totum ratione receptumst. nam quo squamigeri poterun£ procedere tandem, ni spatium dederint latices ? concedere porro quo poterunt undae , cum pisces ire nequibunt? aut igitur motu privandumst corpora quaeque, aut esse admixtum dicundumst rebus inane, unde initum primum capiat res quaeque movendi. postremo duo de concursu corpora lata
5 si cita dissiliant, nempe aér omne necessest,
inter corpora quod fiat, possidat inane: is porro quamvis circum celerantibus auris confluat , haud poterit tamen uno tempore totum
compleri spatium : nam primum quemque necessest
occupet ille locum , deinde omnia possideantur.
quod si forte aliquis , cum corpora dissiluere,
tum putat id fieri quia se condenseat aér,
errat: nam vacuum tum fit quod non fuit ante,
et repletur item vacuum quod constitit ante,
nec tali ratione potest denserier aér,
nec , 8i iam posset, sine inani posset, opinor,
ipse m se trahere et partis conducere in unum. Qua propter , quamvis causando multa moreris,
372 alunt. || 383 initium || 384 concurso || 386 flat || 389, quisque || 398 con-
denserier
400
405
410
415
420
425
430
16 I
esse in rebus inane tamen fateare necessest. . multaque praeterea tibi possum commemorande argumenta fidem dictis conradere nostris. verum animo satis haec vestigia parva sagaci. sunt, per quae possis cognoscere cetera tute: namque canes ut montivagae persaepe ferai naribus inveniunt intectas fronde quietes,
cum semel institerunt vestigia certa viai,
sic alid ex alio per te tute ipse videre
talibus in rebus poteris caecasque latebras insinuare omnis et verum protrahere inde. quod si pigraris paulumve recesseris ab re, hoc tibi de plano possum promittere , Memmi: usque adeo largos haustus e fontibu' magnis lingua meo suavis diti de peetore fundet,
ut verear ne tarda prius per membra senectus Berpat et in nobis vitai claustra resolvat,
quam tibi de quavis una re versibus omnis argumentorum sit copia missa per auris.
Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis, omnis , ut est, igitur per se natura duabus constitit in rebus: nam corpora sunt, et inane, haec in quo sita sunt et qua diversa moventur. corpus enim per se communis dedicat esse sensus ; cui nisi prima fides fundata valebit, haut erit occultis de rebus quo referentes confirmare animi quicquam ratione queamus. . tum porro locus ac spatium , quod inane vocamus, si nullum foret , haut usquam sita corpora possent esse neque omnino quoquam diversa meare; .
id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante: praeterea nil est quod possis dicere ab omni
404 ferare. || 411 ptano || 412 magnes. || 414 urear
4^
9f
e gt
fil)
I
corpore seiunctum secretumque esse ab inani,
quod quasi tertia sit numero natura reperta.
nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum;
cui si tactus erit quamvis levis exiguusque,
augmine vel grandi vel parvo denique , dum sit,
corporis augebit numerum summamque sequetur:
sin intactile erit, nulla de parte quod ullam
rem prohibere queat per se transeire meantem,
scilicet , hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.
praeterea per se quod cumque erit , aut faciet quid
aut aliis fungi debebit agentibus ipsum,
aut erit ut possint in eo res esse gerique:
at facere et fungi sine corpore nulla potest res,
nec praebere locum porro nisi inane vacansque.
ergo, praeter inane et corpora , tertia per se
nulla potest rerum in numero natura relinqui,
nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros,
nec ratione animi quam quisquam possit apisci. Nam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus
rebus ea invenies aut horum eventa videbis.
coniunctum est id quod nusquam sine perniciali
discidio potis est seiungi seque gregari;
pondus uti saxist, calor ignis, liquor aquai.
servitium contra , paupertas , divitiaeque,
libertas , bellum , concordia , cetera quorum
adventu manet incolumis natura abituque,
haec soliti sumus , ut par est, eventa vocare.
tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis
consequitur sensus , transactum quid sit in aevo,
tum quae res instet, quid porro deinde sequatur:
— —ÓM —— —— —
17
138 transere || 442 possunt || 449 civent || coniuncto duobus. || 451 permi- tiali. || 452 greagari. || 453 saxis || aquae. || 454 Tactus corporibus cunctis
intactus inani. || 455 diviaeque. || 458 cvento
2
18 I
nec per se quemquam tempus sentire fatendumst semotum ab rerum motu placidaque quiete. denique Tyndaridem raptam belloque subactas
465 Troiiugenas gentis cum dicunt esse , videndumst ne forte haec per se cogant nos esse fateri, quando ea saecla hominum , quorum haec eventa fuerunt, inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas: namque aliut per sest , aliut regionibus ipsis
470 eventum dici poterit quod cumque erit actum. denique materies si rerum nulla fuisset, nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur, numquam Tyndaridis formae conflatus amore ignis , Alexandri Phrygio sub pectore gliscens,
475 clara accendisset saevi certamina belli, nec clam durateus 'Troiianis Pergama partu inflammasset equos nocturno Graiiugenarum; perspicere ut possis res gestas funditus omnis non ita uti corpus per se constare neque esse,
480 nec ratione cluere eadem qua constet inane, sed magis ut merito possis eventa vocare corporis , atque loci, res in quo quaeque gerantur.
Corpora suut porro partim primordia rerum, partim concilio quae constant principiorum.
485 sed quae sunt rerum primordia , nulla potest vis stinguere: nam solido vincunt ea corpore demum. etsi difficile esse videtur credere quicquam in rebus solido reperiri corpore posse. transit enim fulmen caelum , per saepta domorum:
490 clamor it ac voces , ferrum candescit in igni, dissiliuntque fero ferventia saxa vapore: tum labefactatus rigor auri solvitur aestu:
467 fuerit. || 469 aliut terris || 473 forma || 480 luere || 484 qua || 489. flumen caeli || 490 ut ad || 491 ferventi || 492 Cum
133
oM)
313
310
e gud v
320
I 19
tum glacies aeris flamma devicta liquescit,
permanat calor argentum penetraleque frigus,
quando utrumque manu retinentes pocula rite
sensimus infuso lympharum rore superne.
usque adeo in rebus solidi nil esse videtur.
sed quia vera tamen ratio naturaque rerum
cogit , ades , paucis dum versibus expediamus
esse ea quae solido atque aeterno corpore constent,
semina quae rerum primordiaque esse docemus,
unde omnis rerum nunc constet summa creata. Principio quoniam duplex natura duarum
dissimilis rerum longe constare repertast,
corporis , atque loci, res in quo quaeque geruntur ,
esse utramque sibi per se puramque necessest.
nam qua cumque vacat spatium , quod inane vocamus.
corpus ea non est: qua porro cumque tenet se
corpus, ea vacuum nequaquam constat inane.
sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.
praeterea quoniam genitis in rebus inanest,
materiem circum solidam constare necessest:
nec res ulla potest vera ratione probari
corpore inane suo celare atque intus habere,
si non, quod cohibet , solidum constare relinquas:
id porro nil esse potest nisi materiai
concilium , quod inane in rebu' queat cohibere.
materies igitur , solido quae corpore constat,
esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur .
tum porro si nil esset quod inane vacaret,
omne foret solidum : nisi contra corpora certa
essent , quae loca complerent quae cumque tenerent,
omne quod est, spatium vacuum constaret inane.
alternis igitur , ni mirum , corpus inani
300 constet || 517 inane queat rerum || 520 est || vocaret.
9*
20 I
525 distinctum quoniam nec plenum naviter extat nec porro vacuum , sunt ergo corpora certa, quae spatium pleno possint distinguere inane. haec neque dissolüi plagis extrinsecus icta possunt , nec porro penitus penetrata retexi
530 nec ratione queunt alia temptata labare;
id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante. nam neque conlidi sine inani posse videtur quicquam nec frangi nec findi in bina secando, nec capere umorem neque item manabile frigus
535 nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur: et quo quaeque magis cohibet res intus inane, tam magis his rebus penitus temptata labascit. ergo si solida ac sine inani corpora prima sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.
540 praeterea nisi materies aeterna fuisset, ante hac ad nilum penitus res quaeque redissent, de niloque renata forent quae cumque videmus. at quoniam supra docui nil posse creari
de nilo neque quod genitum est ad nil revocari,
545 esse immortali primordia corpore debent, dissolui quo quaeque supremo tempore possint, materies ut subpeditet rebus reparandis. sunt igitur solida primordia simplicitate, nec ratione queunt alia servata per aevom
550 ex infinito iam tempore res reparare.
Denique si nullam finem natura parasset frangendis rebus , iam corpora materiai usque redacta forent aevo frangente priore, ut nil ex illis a certo tempore posset
555 conceptum summa aetatis pervadere finis.
927 poena || inani. || 533 fundi || 542 ranta || 552 materiae. || 553 fovent || $55 summum
$63
»659
gt -1 Ct
I 21 nam quidvis citius dissolvi posse videmus quam rursus refici ; qua propter longa diei infinita aetas ante acti temporis omnis quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque. numquam relicuo reparari tempore posset. at nunc, ni mirum, frangendi reddita finis certa manet , quoniam refici rem quamque videmus et finita simul generatim tempora rebus stare, quibus possint aevi contingere florem. huc accedit uti, solidissima materiai corpora cum constant, possint tamen omnia reddi mollia quae fiunt, ar, aqua, terra, vapores, admixtum quoniam semel est in rebus inane : at contra si mollia sint primordia rerum, unde queant validi silices ferrumque creari non poterit ratio reddi: nam funditus omnis principio fundamenti natura carebit. sunt igitur solida pollentia simplicitate, quorum condenso magis omnia conciliatu artari possunt validasque ostendere viris.
Porro si nullast frangendis reddita finis corporibus , tamen ex aeterno tempore quaedam nunc etiam superare necessest corpora rebus, quae non dum clueant ullo temptata periclo : at quoniam fragili natura praedita constant, discrepat aeternum tempus potuisse manere innumerabilibus plagis vexata per aevom. denique jani quoniam generatim reddita finis crescendi rebus constat vitamque tenendi, quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur. et quid quaeque queant per foedera naturai,
562 refice || demus. || 569 Admixtumque || 578 quaeque. |j 580 civeant [, 584 generatin | 585 Crescendis
22 I
quid porro nequeant, sancitum «quandoquidem extat, nec commutatur quicquam , quin omnia constent usque adeo , variae volucres ut in ordine cunctae 590 ostendant maculas generalis corpore inesse, inmutabili' materiae quoque corpus habere debent , ni mirum: nam si primordia rerum commutari aliqua possent ratione revicta , incertum quoque iam constet quid possit oriri, 595 quid nequeat , finita potestas denique cuique qua nam sit ratione atque alte terminus haerens, nec totiens possent generatim saecla referre naturam mores victum motusque parentum. Tum porro quia nam est extremum quodque cacumen 600 corporis ullius , quod nostri cernere sensus iam nequeunt? id , ni mirum, sine partibus extat et minima constat natura, nec fuit umquam per se secretum neque post hac esse valebit, alterius quoniamst ipsum pars, primaque et una e05 inde aliae atque aliae similes ex ordine partes |. agmine condenso naturam corporis explent; quae quoniam per se nequeunt constare , necessest haerere unde queant nulla ratione revelli. sunt igitur solida primordia simplicitate, 610 quae minimis stipata cohaerent partibus arte, non ex ullorum conventu conciliata, sed magis aeterna pollentia simplicitate, unde neque avelli quicquam neque deminui iam concedit natura reservans semina rebus. 615 praeterea nisi erit minimum , parvissima quaeque corpora constabunt ex partibus infinitis; quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit
588 comitatur || constant. || 591 Inmutabiles || 599 quoniam || 600 illius || 606 explet. || 608 ulla || 611 illorum || 613 tam.
I 23
dimidiam partem , nec res praefiniet ulla. ergo rerum inter summam minimamque quid escit? 20 nil erit ut distet: nam quamvis funditus omnis summa sit infinita , tamen , parvissima quae sunt, ex infinitia constabunt partibus aeque. quod quoniam ratio reclamat vera negatque credere posse animum , victus fateare necessest ?; esse ea quae nullis iam praedita partibus extent et minima constent natura . quae quoniam sunt, illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum. denique ni minimas in partis cuncta resolvi cogere consuesset rerum natura creatrix, 30 jam nil ex illis eadem reparare valeret propterea quia , quae multis sunt partibus aucta, non possunt ea quae debet genitalis habere materies , varios conexus, pondera, plagas, concursus , motus , per quae res quaeque geruntur. 33 — Qua propter qui materiem rerum esse putarunt ignem atque ex igni summam consistere solo, magno opere a vera lapsi ratione videntur. Heraclitus init quorum dux proelia primus, clarus ob obscuram linguam magis inter inanis 19 quamde gravis inter Graios , qui vera requirunt: omnia enim stolidi magis admirantur amantque, inversis quae sub verbis latitantia cernunt, veraque constituunt quae belle tangere possunt auris et lepido quae sunt fucata sonore. i, Nam cur tam variae res possent esse , requiro, ex uno si sunt igni puroque creatae? nil prodesset enim calidum denserier ignem nec rare fieri, si partes ignis eandem
$19 quod || 626 constant || 628 si || 631 nullis || 634 quas || 639 ob omissum . || 646 Ex uro
24 I
naturam quam totus habet super ignis haberent.
650 acrior ardor enim conductis partibus esset, languidior porro disiectis disque supatis: amplius hoc fieri nil est quod posse rearis talibus in causis , ne dum variantia rerum . tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.
655 id quoque, si faciant admixtum rebus inane, denseri poterunt ignes rarique relinqui: — sed quia multa sibi cernunt contraria adesse et fugitant in rebus inane relinquere purum, ardua dum metuunt , amittunt vera viai,
660 nec rursum' cernunt exempto rebus inani omnia denseri fierique ex omnibus unum corpus , nil ab se quod possit mittere raptim; aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem, ut videas non e stipatis partibus esse.
665 quod si forte alia credunt ratione potesse ignis in coetu stingui mutareque corpus, scilicet , ex nulla facere id si parte reparcent, occidet ad nilum , ni mirum , funditus ardor omnis et e nilo fient quae cumque creantur:
670 nam quod cumque suis mutatum finibus exit, continuo hoc mors est illius quod fuit ante. proinde aliquit superare necesse est incolume ollis, ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes de niloque renata vigescat copia rerum.
675 nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam sunt, quae conservant naturam semper eandem, quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant naturam res et convertunt corpora sese,
649 haberet. || 651 Langidior || 657 muse. || 659 ver aula. || 660 inane. || 602 raptis. || 665 mia || 666 coetus || musareque || 668 funditur arbor. || 669 e omissum. || 670 mutuatum || 674 vivescat
5i
[—-
)9ü
9
e
nÜ)
053
I 29.
scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
nil referret enim quaedam decedere , abire,
atque alio adtribui, mutarique ordine quaedam,
si tamen ardoris naturam.cuncta tenerent:
ignis enim foret omnimodis quod cumque crearent . verum , ut opinor , itast: sunt quaedam corpora, quorum
» concursus motus ordo positura figurae
efficiunt ignis , mutatoque ordine mutant
naturam , neque sunt igni simulata neque ulli
praeterea rei quae corpora mittere possit
sensibus et nostros adiectu tangere tactus. Dicere porro ignem res omnis esse , neque ullam
rem veram in numero rerum constare nisi ignem,
quod facit hic idem , perdelirum esse videtur.
nam contra sensus ah, sensibus ipse repugnat,
et labefactat eos , unde omnia credita pendent,
unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem:
credit enim sensus ignem cognoscere vere,
cetera non credit , quae nilo clara minus sunt.
quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur:
quo referemus enim ? quid nobis certius ipsis
sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus?
praeterea quare quisquam magis omnia tollat
et velit ardoris naturam linquere solam,
quam neget esse ignis , quidvis tamen esse relinquat?
aequa videtur enim dementia dicere utrumque. Qua propter qui materiem rerum esse putarunt
ignem atque ex ign) summam consistere posse,
et qui principium gignundis aéra rebus
constituere , aut umorem qui cumque putarunt
fingere res ipsum per se, terramve creare
680 descendere || 683 crearet. || 690 iquenem || 694 laebefactat || 703 quidvis omissum. || 708 putantur.
26 I
710 omnia et in rerum naturas vertier omnis, magno opere a vero longe derrasse videntur. adde etiam qui conduplicant primordia rerum, aéra iungentes igni, terramque liquori, et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur
715 ex igni terra atque anima procrescere et imbri. quorum Acragantinus cum primis Empedocles est, insula quem triquetris terrarum gessit in oris, quam fluitans circum magnis anfractibus aequor Ionium glaucis aspargit virus ab undis,
720 angustoque fretu rapidum mare dividit undans Italiae terrarum oras a finibus eius. hic est vasta Charybdis , et hic Aetnaea minantur murmura flammarum rursum se colligere iras, faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis
725 ad caelumque ferat flammai fulgura rursum. quae cum magna modis multis miranda videtur
, gentibus humanis regio visendaque fertur, rebus opima bonis , multa munita virum vi, nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se
780 nec sanctum magis et mirum carumque videtur. carmina quin etiam divini pectoris eius vociferantur et exponunt praeclara reperta, ut vix humana videatur stirpe creatus.
Hic tamen et supra quos diximus inferiores
735 partibus egregie multis multoque minores, quamquam multa bene ac divinitus invenientes ex adyto tam quam cordis responsa dedere sanctius et multo certa ratione magis quam Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,
740 principiis tamen in rerum fecere ruinas
710 verti || 711 longi || 716 Agragantinus || 720 undis. || 721 Haeliae || 724 ut omniat || 725 flammae || 739 prosatur.
I 27
et graviter magni magno cecidere ibi casu; prinum quod motus exempto rebus inani constituunt , et res mollis rarasque relinquont, aéra, solem , ignem, terras , animalia , fruges,
b nec tamen admiscent in eorum corpus inane; deinde quod omnino finem non esse secandis corporibus faciunt , neque pausam stare fragori, nec prorsum in rebus minimum consistere quicquam; eum videamus id extremum cuiusque cacumen
4 esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur, conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis extrenum quod habent , minimum consistere prorsum. liuc accedit utei, quoniam primordia rerum mollia constituunt, quae nos nativa videmus
5 esse et mortali cum corpore, funditus usque debeat ad nilum iam rerum summa reverti de niloque renata vigescere copia rerum; quorum utrumque quid a vero iam distet habebis. deinde inimica modis multis sunt atque veneno
* ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt, aut ita diffugient ut tempestate coacta fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.
Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur
atque in eas rursum res omnia dissoluuntur,
» qui magis illa queunt rerum primordia dici quam contra res illorum retroque putari ? alternis gignuntur enim mutantque colorem et totam inter se naturam tempore ab omni.
^ sin ita forte putas ignis terraeque coire corpus et, aérias auras roremque liquoris.
31] eausa. || 744 frugis. || 747 facient || 748 qui. || 752 prorsum omie- "un. | 753 accidit item || 755 utqui. || 758 habes. || 759 vene. || 767 Aternis || 769—762.
28 I
nil in concilio naturam ut mutet eorum, nulla tibi ex illis poterit res esse creata, non animans, non exanimo cum corpore , ut arbos: 77$ quippe suam quicque in coetu variantis acervi naturam ostendet, mixtusque videbitur aér cum terra simul atque ardor cum rore manere. at primordia gignundis in rebu' necessest naturam clandestinam caecamque adhibere; 780 emineat nequid , quod contra pugnet et obstet quo minus esse queat proprie quod cumque creatur. Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius, et primum faciunt ignem se vertere in auras aéris , hinc imbrem gigni , terramque creari 785 ex imbri , retroque a terra cuncta reverti, umorem primum , post aéra , deinde calorem, nec cessare haec inter se mutare , meare & caelo ad terram, de terra ad sidera mundi. quod facere haud ullo debent primordia pacto. 790 immutabile enim quiddam superare necessest, ne res ad nilum redigantur funditus omnes: nam quod cumque suis mutatum finibus exit, continuo hoc mors est illius quod fuit ante. qua propter quoniam quae paulo diximus ante 795 in commutatum veniunt, constare necessest ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam, ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes. quin potius tali natura praedita quaedam corpora constituas , ignem si forte crearint, 800 posse eadem , demptis paucis paucisque tributis, ordine mutato et motu , facere aéris auras,
772 et || 774 animas || 775 quisque in coetum || 776 ostendit | 777 cet quodam cum || manare. || 778 oportet. || 779 glandestinam || 780 Dc- * mineat || 781 creatas. || 784 ignem || 785 igni || in terram || 789 facto .
A d.d 7— -— *
w—
—
--
—7
I
sic alias aliis rebus mutarier omnis?
'At manifesta palam res indicat' inquis "in auras aéris e terra res omnis crescere alique: et nisi tempestas indulget tempore fausto
' solque sua pro parte fovet tribuitque calorem,
imbribus et tabe nimborum ambusta vacillent, crescere non possint fruges arbusta animantis .' scilicet , et nisi nos cibus aridus et tener umor adiuvet , amisso iam corpore vita quoque omnis omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur: adiutamur enim dubio procul atque alimur nos certis ab rebus, certis aliae atque aliae res. ni mirum , quia multa modis communia multis multarum rerum in rebus primordia mixta sunt, 1deo variis variae res rebus aluntur. atque eadem magni refert primordia saepe cum quibus et quali positura contineantur et quos inter se dent motus accipiantque: namque eadem caelum mare terras flumina solem constituunt , eadem fruges arbusta animantis, verum aliis alioque modo commixta moventur. quin etiam passim nostris in versibus ipsis multa elementa vides multis communia verbis, cum tamen inter se versus ac verba necessest confiteare et re et sonitu distare sonanti. tantum elementa queunt permutato ordine solo: at rerum quae sunt primordia, plura adhibere possunt unde queant variae res quaeque creari. Nunc ut Anaxagorae scrutemur homoeomerian quam Grai memorant nec nostra dicere lingua concedit nobis patrii sermonis egestas, sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis,
V6 arbusta || 814 multimodis || 824 bellis, || 830 et
. 29
835
840
845
850
855
860
30 I
principio , rerum quom dicit homoeomerian,
OSS& , videlicet, e pauxillis atque minutis
ossibus hic et de pauxillis atque minutis
visceribus viscus gigni sanguenque creari
sanguinis inter se multis coéuntibu' guttis
ex aurique putat micis consistere posse
aurum eft de terris terram concrescere parvis,
ignibus ex ignis, umorem umoribus esse,
cetera consimili fingit ratione putatque.
nec tamen esse ulla idem ex parte in rebus inane concedit , neque corporibus finem esse secandis.
quare in utraque mihi pariter ratione videtur
errare atque illi, supra quos diximus ante.
adde quod inbecilla nimis primordia fingit;
si primordia sunt, simili quae praedita constant
natura atque ipsae res sunt, aequeque laborant
et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.
nam quid in oppressu valido durabit eorum,
ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?
ignis , an umor , an aura? quid horum? sanguen , os , aurum ? nil, ut opinor , ubi ex aequo res funditus omnis tam mortalis erit quam quae manifesta videmus ex oculis nostris aliqua vi victa perire.
at neque reccidere ad nilum res posse neque autem crescere de nilo testor res ante probatas. praeterea quoniam cibus auget corpus alitque, scire licet nobis venas et sanguen et ossa
sive cibos omnis commixto corpore dicent
esse et habere in se nervorum corpora parva
834 quam || 835 de || 837 sanguemque || 843 iden parte || 846 suira quod , 847 inbecilia || 852 efficiat || 853 sanguis an os. || aurum omissum. || 860 sanguin || 861 Sine || core || 882 Esset habere
4$
Ku
LES
M
Y -
I 3l
ossaque et, omnino venas partisque cruoris,
fiet uti cibus omnis, et aridus et liquor ipse,
ex alienigenis rebus constare putetur,
ossibus et nervis venisqüe et sanguine mixto.
praeterea quae cumque e terra corpora crescunt
si sunt in terris, terram constare necessest
ex alienigenis , quae terris exoriuntur.
transfer item , totidem verbis utare licebit.
in lignis si flamma latet fumusque cinisque,
ex alienigenis consistant ligna necessest .
praeterea tellus quae corpora cumque alit , auget
ex alienigenis , quae alienigenis ortuntur. Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis,
id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis
res putet inmixtas rebus latitare , sed illud
apparere unum , cuius sint plurima mixta
et agis in promptu primaque in fronte locata.
quod tamen a vera longe ratione repulsumst.
conveniebat enim fruges quoque saepe , minaci
robore cum saxi franguntur , mittere signum
sanguinis aut aliquid , nostro quae corpore aluntur;
eum lapidi lapidem terimus , manare cruorem.
consimili ratione herbas quoque saepe decebat
et laticis dulcis guttas similique sapore
mittere , lanigerae quali sunt ubere lactis,
scilicet , et glebis terrarum saepe friatis
herbarum genera et fruges frondesque videri
dispertita inter terram latitare minute,
postremo in lignis cinerem fumumque videri,
cum praefracta forent, ignisque latere minutos.
quorum nil fieri quoniam manifesta docet res,
*66 sanieque || mixta. || 874 quae lignis || 882 cum in || 884 in lapidem tenemus || 885 herbis || 886 latices || 890 in || 893 res omissum.
32 I
scire licet non esse in rebus res 1tà mixtas,
895 verum semina multimodis inmixta latere multarum rerum in rebus communia debent.
'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis arboribus vicina cacumina summa terantur inter se , validis facere id cogentibus austris,
900 donec flammai fulserunt flore coorto .' scilicet , et non est lignis tamen insitus ignis, verum semina sunt ardoris multa, terendo quae cum confluxere, creant incendia silvis: quod si facta foret silvis abscondita flamma,
905 non possent ullum tempus celarier ignes, conficerent volgo silvas , arbusta cremarent. iamne vides igitur , paulo quod diximus ante, permagni referre eadem primordia saepe cum quibus et quali positura contineantur
910 et quos inter se dent motus accipiantque, . atque eadem paulo inter se mutata creare ignes et lignum ? quo pacto verba quoque ipsa inter se paulo mutatis sunt elementis, cum ligna atque ignes distincta voce notemus.
91$ denique iam quae cumque in rebus cernis apertis si fieri non posse putas , quin materiai corpora consimili natura praedita fingas, hac ratione tibi pereunt primordia rerum: fiet uti risu tremulo concussa cachinnent
920 et lacrimis salsis umectent ora genasque.
Nunc age, quod super est cognosce et clarius audi. nec me animi fallit quam sint obscura: sed acri percussit thyrso laudis spes magna meum cor et simul incussit suavem mi in pectus amorem
900 flammae || 906 Conficeret || 909 contingantur. || 912 c || 918 Haec | 919 taemulo
835
ue
32
tà
e
T)
I
musarum , quo nunc instinctus mente vigenti avia Pieridum peragro loca nullius ante
trita solo. iuvat integros accedere fontis
atque haurire , iuvatque novos decerpere flores insignemque meo capiti petere inde coronam, unde prius nulli velarint tempora musae; primum quod magnis doceo de rebus et artis religionum animum nodis exsolvere pergo, deinde quod obscura de re tam lucida pango carmina , musaeo contingens cuncta lepore.
id quoque enim non ab nulla ratione videtur ; sed vel uti pueris absinthia taetra medentes cum dare conantur , prius oras, pocula cireum, contingunt mellis dulci flavoque liquore,
ut puerorum aetas inprovida ludificetur labrorum tenus , interea perpotet amarum absinthi laticem , deceptaque non capiatur,
sed potius tali pacto recreata valescat,
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur tristior esse quibus non est tractata , retroque volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti carmine Pierio rationem exponere nostram :
et quasi musaeo dulci contingere melle;
si tibi forte animum tali ratione tenere versibus in nostris possem , dum perspicis omnem naturam rerum, qua constet compta figura.
Sed quoniam docui solidissima materiai corpora perpetuo volitare invicta per aevom , nunc age, summai quaedam sit finis eorum, necne sit, evolvamus: item quod inane repertumst seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur, pervideamus utrum finitum funditus omne
331 magis || 932 porgo. || 942 facto || 943 videt. || 954 Nec sit 3
j
j
960
965
970
975
34 I
constet , an immensum pateat vasteque profundum. Omne quod est igitur nulla regione viarum
finitumst: namque extremum debebat habere:
extremum porro nullius posse videtur
esse , nisi ultra sit quod finiat; ut videatur
quo non longius haec sensus natura sequatur.
nunc extra summam quoniam nil esse fatendum,
non habet extremum , caret ergo fine modoque.
nec refert quibus adsistas regionibus eius:
usque adeo, quem quisque locum possedit , in omms
tantundem partis infinitum omne relinquit .
praeterea si jam finitum constituatur
omne quod est spatium , siquis procurrat ad oras:
ultimus extremas iaciatque volatile telum,
id validis utrum contortum viribus ire
quo fuerit missum mavis longeque volare,
an prohibere aliquid censes obstareque posse?
alterutrum fatearis enim sumasque necessest.
quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne
cogit ut exempta concedas fine patere.
nam sive est aliquit quod probeat efficiatque
quo minu' quo missum est veniat finique locet se,
sive foras fertur, non est a fine profectum.
hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris
extremas , quaeram quid telo denique fiat.
fiet uti nusquam possit consistere finis,
effugiumque fugae prolatet copia semper. Praeterea spatium summai totius omne
undique si inclusum certis consisteret oris
finitumque foret , ian copia materiai
undique ponderibus solidis confluxet ad imum,
957 imensum || 966 omnus. || 971 In || 981 fiet. || 984 scatium || 985 inclusus || 987 confluxit
I 33
nec res ulla geri sub caeli tegmine posset, nec foret omnino caelum neque lumina solis;
| quippe ubi materies omnis cumulata iaceret ex infinito iam tempore subsidendo.
b P-
at nunc, ni mirum, requies data principiorum corporibus nullast , quia nil est funditus imum, quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint. semper in adsiduo motu res quaeque geruntur partibus e cunctis , aeternaque suppeditantur ex infinito cita corpora materiai.
Postremo ante oculos res rem finire videtur: aér dissaepit collis atque aéra montes, "i terra mare et contra mare térras terminat omnis: omne quidem vero nil est quod finiat extra. . est igitur natura loci spatiumque profundi, quod neque clara suo percurrere fulmina cursu perpetuo possint aevi labentia tractu nec prorsum facere ut restet minus ire meando: usque adeo passim patet ingens copia rebus, finibus exemptis , in cunctas undique partis. ipsa modum porro sibi rerum summa parare ne possit , natura tenet, quae corpus inani et quod inane autem est finiri corpore cogit, ut sic alternis infinita omnia reddat. aut etiam alterutrum , niei terminet alterum , eorum
n
v
"| - *
- -
l
—
*
simplice natura pateat tamen inmoderatum,
nec mare nec tellus neque caeli lucida templa ;: nec mortale genus nec divum corpora sancta
exiguum possent horai sistere tempus: |
——- e
993 nullas || 994 possit. || 996 e omissum. || infernaque || 1008 Ipso || 1009 inane. |
3"
36 I
nam dispulsa suo de coetu materiai copia ferretur magnum per inane soluta, sive adeo potius numquam concreta creasset 1920 ullam rem , quoniam cogi disiecta nequisset. - nam certe neque consilio primordia rerum ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt nec quos quaeque darent motus pepigere profecto, sed quia multa modis multis mutata per omne 1025 ex infinito vexantur percita plagis, omne genus motus et coetus experiundo tandem deveniunt in talis disposituras, qualibus haec rerum consistit summa creata , et multos etiam magnos servata per annos 1030 ut semel in motus coniectast convenientis, efficit ut largis avidum mare fluminis undis integrent amnes et solis terra vapore fota novet fetus summissaque gens animantum floreat et vivant labentes aetheris ignes; 1035 quod nullo facerent pacto , nisi materiai ex infinito suboriri copia posset, unde amissa solent.reparare in tempore quaeque. nam vel uti privata cibo natura animantum diffluit amittens corpus, sic omnia debent 1040 dissolui simul ac defecit suppeditare materies aliqua ratione aversa viaque. nec plagae possunt extrinsecus undique summain conservare omnem , quae cumque est conciliata. cudere enim crebro possunt partemque morari, 1045 dum veniant aliae ac suppleri summa queatur: inter dui resilire tamen coguntur et una
— ——— — -
1017 coetum || 1019 oreasset || 1023 quaeque sagaci mente locarunt. || 1028 rebus || 1033 summaque || 1034 Floreant | 1037 amunissa || 1040 Dissoluit | 1041 via.
I 31
principiis rerum spatium tempusque fugai largiri, ut possint a coetu libera ferri. quare etiam atque etiam suboriri multa necessest, "30 et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae, infinita opus est vis undique materiai . Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi, in medium summae quod dicunt omnia niti, atque ideo mundi naturam stare sine ullis »55 ictibus externis neque quoquam posse resolvi summa atque ima , quod in medium sint omnia nixa; ipsum si quicquam posse in se sistere credis, et quae pondera sunt sub terris omnia sursum nitier in terraque retro requiescere posta. ») ut per aquas quae nunc rerum siinulacra videmus, adsimili ratione animalia suppa vagari contendunt , neque posse e terris in loca caeli reccidere inferiora magis quam corpora nostra sponte sua possint in caeli templa volare: 965 illi eum videant solem , nos sidera noctis cernere , et alternis nobiscum tempora caeli dividere et noctes parilis agitare diebus. sed vanus stolidis haec amplexi quod habent perv ''" nam medium nil esse potest . infinita . neque omnino, si iam medium sit, possit ibi quicquam consistere quam quavis alio longe ratione omnis enim locus ac spatium , quod inane vocamus, /» per medium, per non medium concedere debet aeque ponderibus , motus qua cumque feruntur.
1047 Principium || 1061 Et simili || 1068 stollidis || 1071"denique || medium sit omissa. || 1073 alia || 1074 quod in. || vocamus omissum. || 1978 debet omissum. || 1076 Aequis
*
38 I
nec quisquam locus est, quo corpora com venerunt, ponderis amissa vi possint stare in inani: nec quod inane autem est ulli subsistere debet, 1080 quin , sua quod natura petit, concedere pergat. haud igitur possunt tali ratione teneri res in concilium medii cuppedine vectae. Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt in medium niti, sed terrarum atque liquoris, 1085 et quasi terreno quae corpore contineantur , umorem ponti magnasque e montibus undas, at contra tenuis exponunt aéris auras et calidos simul a medio differrier ignis, atque ideo totum circum tremere aethera signis 1090 et solis flammam per caeli caerula pasci, quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis, nec prorsum arboribus summos frondescere ramos posse , nisi a terris paulatim cuique cibatum
1095 . . . * . * . . e. *.» . . . .
M00... . l.l enn ne volucri ritu flammarum moenia mundi diffugiant subito magnum per inane soluta, et ne cetera consimili ratione sequantur,
1105 neve ruant caeli penetralia.templa superne terraque se pedibus raptim subducat et omnia inter permixtas rerum caelique ruinas
—- — -———-
1077 vener. || 1078 in omissum. || 1082 victac. || 1091 sibi || 1105 tone- tralia || 1106 omnis.
I
corpora solventes abeant per inane profundum, temporis ut puncto nil extet reliquiarum,
110 desertum praeter spatium et primordia caeca. nam qua cumque prius de parti corpora desse constitues , haec rebus erit pars ianua leti: hac se turba foras dabit omnis materiai.
Haec , scio, pernosces parva perdoctus'opella .
115 namque alid ex alio clarescet, nec tibi caeca " nox iter eripiet, quin ultima naturai pervideas:ita res accendent lumina rebus .
1114 sic || perductus
39
10
' 15
T. LUCRETI CARI DE RERUM NATURA
LIBER SECUNDUS.
Suave mari magno turbantibus aequora ventis, e terra magnum alterius spectare laborem;
non quia vexari quemquamst iucunda voluptas, sed quibus ipse malis careas quia cernere suave est: suave etiam belli certamina magna tueri
per campos instructa , tua sine parte pericli:
sed nil dulcius est, bene quam munita tenere edita doctrina sapientum templa serena, despicere unde queas alios passimque videre errare atque viam palantis quaerere vitae, certare ingenio , contendere nobilitate,
noctes atque dies niti praestante labore
ad summas emergere opes rerumque potiri.
o miseras hominum mentes , o pectora caeca! qualibus in tenebris vitae quantisque periclis degitur hoc aevi quod cumquest! nonne videre nil aliud sibi naturam latrare , nisi ut, cui
12 plabore. || 15 perictis. || 17 qui.
2
3
à
i
4
Fd
-
e)
-
Hi Al
corpore seiunctus dolor absit, menti' fruatur iucundo sensu , cura semotu' metuque?
ergo corpoream ad naturam pauca videmus
esse opus omnino , quae demant cumque dolorem, delicias quoque uti multas substernere possint. gratius inter dum neque natura ipsa requirit,
si non aurea sunt iuvenum simulacra per aedes lampadas igniferas manibus retinentia dextris, lumina nocturnis epulis ut suppeditentur,
nec domus argento fulgenti auroque renidet, nec citharae reboant laqueata aurataque tecta, cum tamen inter se prostrati in gramine molli propter aquae rivum sub ramis arboris altae non magnis opibus iucunde corpora curant, praesertim cum tempestas adridet et anni tempora conspergunt viridantis floribus herbas. nec calidae citius decedunt corpore febres, textilibus si in picturis ostroque rubenti
lacteris , quam si in plebeia veste cubandum est. qua propter quoniam nil nostro in corpore gazae proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,
quod super est , animo quoque nil prodesse putandum; si non forte tuas legiones per loca campi
fervere cum videas, belli simulacra cientis,
subsidiis magnisque elephantis constabilitas,
ornatas armis, validas , pariterque animatas,
fervere cum videas classem lateque vagari,
his tibi tum rebus timefactae religiones
effugiunt animo pavide, mortisque timores
tum vacuum pectus lincunt curaque solutum.
quod si ridicula haec ludibriaque esse videmus,
Ld
I8 mente || 19 semota || 27 fulget || 28 iaqueata | templa. || 39 super e$ ; 41 Fruere || 42 magnis epicuri || 43 itastuas tariterque || 46 tempus
55
60
70
75
42 | Il
re veraque metus hominum curaeque sequaces nec metuunt sonitus armorum nec fera tela ; audacterque inter reges rerumque potentis versantur , neque fulgorem reverentur ab auro nec clarum vestis splendorem purpureai, quid dubitas quin omni' sit haec rationi' potestas? omnis cum in tenebris praesertim vita laboret: nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus inter dum, nilo quae sunt metuenda magis quam quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. hune igitur terrorem animi tenebrasque necessest non radii solis neque lucida tela diei discutiant, sed naturae Species ratioque.
Nunc age, quo nrotu genitalia materiai corpora res varias gignant genitasque resolvant, et qua vi facere id cogantur , quaeque sit ollis reddita mobilitas magnum per inane meandi. expediam : tu te dictis praebere memento. nam certe non inter se stipata cohaeret — materies , quoniam minui rem quamque videmus, et quasi longinquo fluere omnia cernimus aevo ex oculisque vetustatem subducere nostris, cum tamen incolumis videatur summa manere propterea quia, quae decedunt corpora cuique, unde abeunt minuunt , quo venere augmine donant, illa senescere at haec contra florescere cogunt. nec remorantur ibi.sic rerum summa novatur semper , et inter se mortales mutua vivunt. augescunt aliae gentes , aliae minuuntur, inque brevi spatio mutantur saecla animantum et quasi cursores vitai lampada tradunt.
52 purpura. || 54 raborct. || 62 materiac. || 68 quamquidemus. || 73 agminc
NI
MX
9u
y»
]un
Iu
au
II 43
Si cessare putas rerum prinordia posse cessandoque novos rerum progignere motus, avius a vera longe ratione vagaris. nam quoniam per inane vagantur , cuncta necessest aut gravitate sua ferri primordia rerum, aut ictu forte alterius. nam cum cita saepe obvia conflixere , fit ut, diversa repente dissiliant: neque enim mirum, durissima quae sint ponderibus solidis neque quicquam a tergo ibus obstet. et quo iactari magis omnia materiai | corpora pervideas , reminiscere totius imum nil esse in summa , neque habere ubi corpora prima consistant ; quoniam spatium sine fine modoquest, inmensumque patere in cunctas undique partis pluribus ostendi et certa ratione probatumst. quod quoniam constat , ni mirum , nulla quies est reddita corporibus primis per inane profundum, sed magis adsiduo varioque exercita motu partim intervallis magnis confulta resultant, pars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu. et quae cumque magis condenso conciliatu exiguis intervallis convecta resultant , indupedita suis perplexis ipsa figuris, haec validas saxi radices et fera ferri corpora constituunt, et cetera de genere horum peucula quae porro magnum per inane vagantur. cetera dissiliunt longe, longeque recursant in magnis intervallis: haec aéra rarum sufficiunt nobis et splendida lumina solis, multaque praeterea magnum per inane vagantur, conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam
^4 terri | 85 cum omissum. || 86 conflexere || uti || 88 tergibus || 94 ostendit et || 95 multa || 99 brevius || 104 dec omissum. || 105 Paucuia
11$
120
13$
130
135
140
44 lI consociare etiam motus potuere recepta. cuius , utà memoro, rei simulacrum et imago | ante oculos semper nobis versatur et instat. contemplator enim , cum solis lumina cumque inserti fundunt radii per opaca domorum: multa minuta modis multis per inane videbis corpora misceri , radiorum lumine in ipso, et vel ut aeterno certamine proelia pugnas edere turmatim certantia nec dare pausam, conciliis et discidiis exercita crebris ; conicere ut possis ex hoc, primordia rerum quale sit in magno iactari semper inani. dum taxat, rerum magnarum parva potest res exemplare dare et vestigia notitiai. hoc etiam magis haec animum te advertere par est corpora quae in solis radiis turbare videntur. quod tales turbae motus quoque materiai significant clandestinos caecosque subesse. multa videbis enim plagis ibi percita caecis commutare viam retroque repulsa reverti, nunc huc nunc illuc, in cunctas undique partis. scilicet , hic à principiis est omnibus error. prima moventur enim per se primordia rerum: inde ea quae parvo sunt corpora conciliatu et quasi proxima sunt ad viris principiorum, ictibus illorum caecis inpulsa cientur, . ipsaque proporro paulo maiora lacessunt. sic a principiis ascendit motus et exit ' paulatim nostros ad sensus , ut moveantur illa quoque, in solis quae lumine cernere quinus nec quibus id faciant plagis apparet aperte. Nunc quae mobilitas sit reddita materiai
112 memoror || simulacra || 134 conciliata. || 136 gientur. || 137 porro
LÉt
]5u
b É
]660
165
)
II 45
corporibus , paucis licet hinc cognoscere , Memmi. primum aurora novo cum spargit lumine terras, et variae volucres nemora avia pervolitantes aéra per tenerum liquidjs loca vocibus opplent, quam subito soleat sol ortus tempore tali convestire sua perfundens omnia luce,
omnibus in promptu manifestumque esse videmus. at vapor is quem sol mittit lumenque serenum, non per inane meat vacuum ; quo tardius ire cogitur , aérias quasi dum diverberet undas:
nec singillatim corpuscula quaeque vaporis
sed complexa meant inter se conque globata; qua propter simul inter se retrahuntur et extra officiuntur , uti cogantur tardius ire.
at quae sunt solida primordia simplicitate ,
cum per inane meant vacuum, nec res remoratur ulla foris , atque dipsa suis e partibus unum, unum , in quem coepere locum conixa feruntur, debent , ni mirum, praecellere mobilitate,
et multo citius ferri quam lumina solis, multiplexque loci spatium transcurrere eodem tempore quo solis pervolgant fulgura caelum.
*
[ nec persectari primordia singula quaeque, ut videant qua quicque geratur cum ratione.
At quidam contra haec , ignari materiai, naturam non posse, deum sine numine , rentur tanto opere humanis rationibus atmoderate tempora mutare annorum , frugesque creare, et iam cetera , mortalis quae suadet adire
— o —
141 novor || 147 solea | 152 quosi || 155 trahuntur || 158 remoravit. || 160 conexa || 163 Multiplesque || 166 Ut deant || 168 reddi.
179
180
185
190
195
200
46 II :
ipsaque deducit dux vitae dia voluptas
et res per Veneris blanditur saecla propagent,
ne genus occidat humanum . quorum omnia causa constituisse deos cum fingunt, omnibu' rebus
magno opere a vera lapsi ratione videntur.
nam quamvis rerum ignorem primordia quae sint, hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
confirmare aliisque ex rebus reddere multis, nequaquam nobis divinitus esse creatam
naturam mundi: tanta stat praedita culpa.
quae tibi posterius , Memmi, faciemus aperta:
nunc id quod super est de motibus expediemus. ]
. Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus confirmare tibi , nullam rem posse sua vi
corpoream sursum ferri sursumque meare;
ne tibi dent in eo flammarum corpora fraudem. sursus enim versus gignuntur et augmina sumunt . . et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt, pondera , quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur. nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum
et celeri flamma degustant tigna trabesque,
sponte sua facere id sine vi subigente putandum est. quod genus est, nostro com missus corpore sanguis emicat exultans alte spargitque cruorem.
nonne vides etiam quanta vi tigna trabesque
respuat umor aquae? nam quo magis ursimus alte deiecta et magna vi multi pressimus aegre,
tam cupide sursum removit magis atque remittit ,
plus ut parte foras emergant exiliantque.
nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus , opinor, quin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur.
181 quamquam predita || 184 quoque illud || 192 signa || 193 subiccta || 194 e || 197 altu. || 198 Derccta || 199 removet || 200 exillantque.
2(3
220
UT
II 47. sic igitur debent flammae quoque posse per auras
aéris expressae sursum succedere , quamquam pondera , quantum est in se, deorsum ducere pugnent. nocturnasque faces caeli , sublime volantis,
nonne vides longos flammarum ducere tractus in quas cumque dedit partis natura meatum?
non cadere in terram stellas et sidera cernis?
sol etiam summo de vertice dissipat omnis ardorem in partis et lumine conserit arva:
in terras igitur quoque solis vergitur ardor. transversosque volare per imbris fulmina cernis, nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes
3 concursant: cadit in terras vis flammea volgo.
Illud in his quoque te rebus cognoscere avemus, corpora cum deorsum rectum per inane feruntur, ponderibus propriis incerto tempore ferme incertisque loci spatiis decellere paulum, tantum quod momen mutatum dicere possis. quod nisi declinare solerent , omnia deorsum, imbris uti guttae , caderent per inane profundum, nec foret offensus natus nec plaga creata principiis : ita nil umquam natura creasset.
Quod si forte aliquis credit graviora potesse corpora , quo citius rectum per inane feruntur, incidere ex supero levioribus , atque ita plagas gignere , quae possint genitalis reddere motus, avius a vera longe ratione recedit. nam per aquas quae cumque cadunt atque aéra rarum, . haec pro ponderibus casus celerare necessest propterea quia corpus aquae naturaque tenvis
203 quoque debent flamme || 205 quantum inest || 209 caderem in terra || 210 summo omissum. || 218 firme. || 219 locis spatio depellere || 222 Im- bres || 227 plag. || 229 Aulus
48 II
aéris haut possunt aeque rem quamque morari, sed citius cedunt gravioribus exsuperata: 235 at contra nulli de nulla parte neque ullo - tempore inane potest vacuum subsistere rei, quin , sua quod natura petit, concedere pergat; omnia qua propter debent per inane quietum aeque ponderibus non aequis concita ferri. 240 haud igitur poterunt levioribus incidere umquam ex supero graviora, neque ictus gignere per se. qui varient motus , per quos natura gerat res. quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus 245 obliquos videamur et id res vera refutet. namque hoc in promptu manifestumque esse videmus. pondera , quantum in se est, non posse obliqua meare, ex supero cum praecipitant, quod cernere possis: sed nil omnino nulla regione viai 250 declinare quis est qui praestet cernere sese? Denique si semper motus conectitur omnis et vetere exacto exoritur novus ordine certo, nec declinando faciunt primordia motus principium quoddam , quod fati foedera rumpat, 255 ex infinito ne causam causa sequatur, libera per terras unde haec animantibus exstat, unde est haec , inquam , fatis avolsa potestas, per quam progredimur quo ducit quemque voluntas, declinamus item motus nec tempore certo 260 nec regione loci certa , sed ubi ipsa tulit mens? nam dubio procul his rebus sua cuique voluntas principium dat, et hinc motus per membra rigantur.
233 Hacraut || 234 exsuperate. || 240 potuerunt || 247 se omissum. [| 249 nulla omissum. || 2950 possit | 251 motu || 252 exacto omissum. '' 257 voluptas.
205
No
E
PN
c
t9
II 49
nonne vides etiam patefactis tempore puncto carceribus non posse tamen prorumpere equorum vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa? omnis enim , totum per corpus , materiai
copia conciri debet, concita per artus
omnis ut studium mentis conixa sequatur;
ut videas initum motus a corde creari,
ex animique voluntate id procedere primum,
inde dari porro per totum corpus et artus.
nec similest ut cum impulsi procedimus ictu , viribus alterius magnis magnoque coactu:
nam tum materiem totius corporis omnem perspicuumst nobis invitis ire rapique,
donec eam refrenavit per membra voluntas.
iamne vides igitur , quamquam vis extera multos pellat et invitos cogat procedere saepe praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro quiddam quod contra pugnare obstareque possit? cuius ad arbitrium quoque copia materiai
cogitur inter dum flecti per membra per artus,
et proiecta refrenatur retroque residit.
quare in seminibus quoque idem fateare necessest, esse aliam praeter plagas et pondera causam motibus , unde haec est nobis innata potestas ;
de nilo quoniam fieri nil posse videmus.
pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant externa quasi vi: sed ne mens ipsa necessum
9$» intestinum habeat cunctis in rebus agéndis
et devicta quasi id cogatur ferre patique,
-—
264 quorum. || 266 materiae. || 268 conexa || 275 Perspicuum nobisst || 278 Pallat || 279 rapit || iectore no. || 281 cona || 283 residia. || 289 ne res || 291 quaei cogatur
4
295
300
305
310
315
320
50 II
id facit exiguum clinamen principiorum nec regione loci certa nec tempore certo.
Nec stipata magis fuit umquam materiai copia nec porro maioribus intervallis: nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde. qua propter quo nunc in motu principiorum corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere et post haec semper simili ratione ferentur, et quae consuerint gigni gignentur eadem condicione et erunt et crescent vique valebtnt, quantum cuique datum est per foedera naturai. nec rerum summam commutare ulla potest vis: . nam neque quo possit genus ullum materiai effugere ex omni quicquam est , neque in omne seorsum unde coorta queat nova vis inrumpere et omnem naturam rerum mutare et vertere motus.
Illud in his rebus non est mirabile , quare, omnia cum rerum primordia sint in motu, summa tamen summa videatur stare quiete, praeter quam siquid proprio dat corpore motus. omnis enim longe nostris ab sensibus infra primorum natura iacet; qua propter , ubi ipsa cernere iam nequeas , motus quoque surpere debent; praesertim cum , quae possimus cernere , celent saepe tamen motus, spatio diducta locorum. nam saepe in colli tondentes pabula laeta lanigerae reptant pecudes quo quamque vocantes invitant herbae gemmantes rore recenti, et satiati agni ludunt blandeque coruscant; omnia quae nobis longe confusa videntur et vel ut in viridi candor consistere colli.
294 fult || 301 viquo || 305 in omnes. || 313 ipsum. || 314 asurpere [ 318 quam || 320 satiat || 322 uti |
II
[1 mà
praeterea magnae legiones cum loca cursu camporum complent , belli simulacra cientes,
1:5 fulgor ibi ad caelum se tollit, totaque cireum aere renidescit tellus , supterque virum vi excitur pedibus sonitus , clamoreque montes icti reiectant voces ad sidera mundi, et circum volitant equites mediosque repente
33» tramittunt valido quatientes impete campos: et tamen est quidam locus altis montibus , unde stare videntur et in campis consistere fulgor.
Nunc age, iam deinceps cunctarum exordia rerum qualia sint et quam longe distantia formis
335 percipe , multigenis quam sint variata figuris; non quo multa parum simili sint praedita forma, sed quia non volgo paria omnibus omnia constent. nec mirum: nam cum sit eorum copia tanta, ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,
3140 debent, ni mirum , non omnibus omnia prorsum esse pari filo similique adfecta figura. parturiunt genus humanum mutaeque natantes squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque, et variae volucres, laetantia quae loca aquarum
315 concelebrant circum ripas fontisque lacusque,
et quae pervolgant nemora avia pervolitantes ;
quorum unum quidvis generatim sumere perge: invenies tamen inter se differre figuris.
nec ratione alia proles cognoscere matrem
nec mater posset prolem ; quod posse videmus,
nec minus atque homines inter se nota cluere.
nam saepe ante deum vitulus delubra decora turicremas propter mactatus concidit aras,
A 91
325 ubi || 331 unde omissum. || 337 constat. || 342 Praetere || 343 ar- husta || 347 quodvis
4*
92 II '
sanguinis expirans calidum de pectore flumen: 355 at mater viridis saltus.orbata peragrans noscit humi pedibus vestigia pressa bisulcis, omnia convisens oculis loca, si queat usquam conspicere amissum fetum , completque querellis frondiferum nemus adsidueis , et crebra revisit 360 ad stabulum , desiderio perfixa iuvenci, nec tenerae salices atque herbae rore vigentes fluminaque illa queunt summis labentia ripis oblectare animum solitamque avertere curam, nec vitulorum aliae species per pabula laeta 365 derivare queunt animum curaque levare : usque adeo quiddam proprium notumque requirit. praeterea teneri tremulis cum vocibus haedi cornigeras norunt matres , agnique petulci balantum pecudes: ita, quod natura reposcit, 370 ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis. postremo quodvis frumentum non tamen omne quique suo genere inter se simile esse videbis, quin intercurrat quaedam distantia formis. concharumque genus parili ratione videmus 375 pingere telluris gremium , qua mollibus undis litoris incurvi bibulam pavit aequor harenam. quare etiam atque etiam simili ratione necessest, natura quoniam constant neque facta manu sunt unius ad certam formam primordia rerum, 380 dissimili inter se quaedam volitare figura. Perfacile est tali ratione exsolvere nobis quare fulmineus multo penetralior ignis quam noster fuat e taedis terrestribus ortus:
—
354 callidum || 356 Nonquit || 359 adsittens et revisit crebra. || 363 su- bitamque || 371 quodviis || 372 Quidque || 381 animi || 382 ignc. || 383 fluat
II 53
dicere enim possis caelestem fulminis ignem ( suptilem magis e parvis constare figuris, atque ideo transireforamina quae nequit ignis noster hic e lignis ortu taedaque creatus. praeterea lumen per cornum transit , at imber respuitur. quare ? nisi luminis illa minora )) corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum. et quamvis subito per colum vina videmus perfluere : at contra tardum cunctatur olivom, aut quia, ni mirum , maioribus est elementis aut magis amatis inter se perque plicatis, 53 atque ideo fit uti non tam diducta repente inter se possint primordia singula quaeque singula per cuiusque foramina permanare. Huc accedit uti mellis lactisque liquores iucundo sensu linguae tractentur in ore: at contra taetra absinthi natura ferique ! centauri foedo pertorquent ora sapore; ut facile agnoscas e levibus atque rutundis esse ea quae sensus iucunde tangere possunt, at contra quae amara atque aspera cumque videntur, haec magis amatis inter se nexa teneri, proptereaque solere vias rescindere nostris sensibus irttroituque suo perrumpere corpus. Omnia postremo bona sensibus et mala tactu dissimili inter se pugnant perfecta figura ; ne tu forte putes serrae stridentis acerbum horrorem constare elementis levibus aeque ac musaea mele, per chordas organici quae mobilibus digitis expergefacta figurant; neu simili penetrare putes primordia forma
pen
D
0
e
— -
384 fulmines || 387 ortus || 390 alimus || 396 singulta || 403 iucundet ta- «ere 4| 403 Nobilibus || 114 penetrale
415
420
425
430
435
440
04. — II
in nares hominum , cum taetra cadavera torrent,
et cum scena croco Cilici perfusa recens est
araque Panchaeos exhalat propter odores;
neve bonos rerum simili constare colores
semine constituas , oculos qui pascere possunt,
et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt
aut foeda specie diri turpesque videntur.
omnis enim , sensus quae mulcet cumque , figura:
haut sine principiali aliquo levore creatast:
at contra quae cumque molesta atque aspera constat ,
non aliquo sine materiae squalore repertast.
sunt etiam quae iam nec levia iure putantur
esse neque, omnino flexis mucronibus unca,
sed magis angellis paulum prostantibu', quaeque
titillare magis sensus quam laedere possunt;
fecula iam quo de genere est inulaeque sapores.
denique iam calidos ignis gelidamque pruinam
dissimili dentata modo conpungere sensus
corporis , indicio nobis est tactus uterque.
tactus enim , tactus , pro, divum numina sancta,
corporis est sensus, vel cum res extera sese
insinuat , vel cum laedit quae in corpore natast
aut iuvat egrediens genitalis per Veneris res.
atque ex offensu cum turbant corpore in ipso
semina , confundunt inter se concita sensum;
ut si forte manu quamvis iam corporis ipse
tute tibi partem ferias atque experiare.
qua propter longe formas distare necessest
principiis , varios quae possint edere sensus. Denique quae nobis durata ac spissa videntur,
421 di || 422 videntur. || 423 Aut || leviore || 427 uncaque. || 428 ange- liis: || quaeque omissum. || 429 Titiliare || 430 quod || inviaeque l|. 437 grediens || 438 Aut
II 99
45 haec magis amatis inter sese esse necessest et quasi ramosis alte compacta teneri . in quo iam genere in primis adamantina saxa prima acie constant, ictus contemnere sueta, et validi sibces , ac duri robora ferri, 150 aeraque quae claustris restantia vociferantur. illa quidem debent e levibus atque rutundis esse magis , fluvido quae corpore liquida constant. namque papaveris haustus itemst facilis quasi aquarum: nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque, 135 et procursus item proclive volubilis exstat. omnia postremo quae puncto tempore cernis diffugere , ut fumum nebulas flammasque, necessest, si minus omnibu' sunt e levibus atque rutundis, at non esse tamen perplexis indupedita, 160 pungere uti possint corpus penetrareque sese, nec tamen haerere inter se; quod cumque venenumst sensibu', sed rarum, facile ut cognoscere possis non e perplexis sed acutis esse elementis . sed quod amara vides eadein quae.fluvida constant, i65 sudor uti maris est , minime mirabile habebis: nam quod fluvidus est, e levibus atque rutundis est, et levibu' sunt aliunde admixta doloris corpora. nec tamen haec retineri hamata necessumst: scilicet esse globosa tamen , cum squalida constent, 5» provolvi simul ut possint et laedere sensus. et quo mixta putes magis aspera levibus esse principiis , unde est Neptuni corpus acerbum, est ratio secernendi seorsumque videndi: 1:5 linquit enim supera taetri primordia viri
450 voce ferantur. || 451 ex || 452 corpora || 453 quod || 455 perculsus || 458 omnia | 460 saxa. | 461 videmus. || 462 sedatum || 465 debet. || 167 e levibus atque rutundi || 468 retinere hamat necessu. || 469 cons- tet. || 471 quod || 176 Inquit ! mordia
474
477
480
485
490
495
900
96 II
umor dulcis , ubi per terras crebrius idem
percolatur , ut in foveam fluat ac mansuescat,
aspera quo magis in terris haerescere possint. Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae
ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum
finita variare figurarum ratione.
quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam
esse infinito debebunt corporis auctu.
namque eadem unius cuiusvis in brevitate
corporis inter se multum variare figurae — —
non possunt. fac enim minimis e partibus esse
corpora prima tribus, vel paulo pluribus auge:
nempe ubi eas partis unius corporis omnis ,
summa atque ima locans , transmutans dextera laevis,
omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo
formai speciem totius corporis eius,
quod super est, si forte voles variare figuras,
addendum partis alias erit. inde sequetur,
adsimili ratione alias ut postulet ordo,
8i tu forte voles etiam vanare figuras.
ergo formarum novitatem corporis augmen
subsequitur . quare non est ut credere possis
esse infinitis distantia semina formis, .
ne quaedam cogas inmani maximitate
esse , supra quod iam docui non pesse probari.
iam tibi barbaricae vestes Meliboeaque fulgens
purpura Thessalico concharum tacta colore,
aurea , pavonum ridenti imitata lepore
saecla , novo rerum superata colore iacerent
et contemptus odor smyrnae mellisque sapores,
-———
483 in eadem una || 486. paula || 488 transmutas || 489 Oimnimodi || 495 augimen. | 497 femina || 499 probarc. || 501 tecta || 502 rident imbuta || $03 nova || 504 udor
II 57
»5 et cycnea mele Phoebeaque daedala chordis carmina consimili ratione oppressa silerent: namque aliis aliud praestantius exoreretur. cedere item retro possent in deteriores omnia sic partis , ut diximus in melioris: namque aliis aliud retro quoque taetrius esset naribus auribus atque oculis orisque sapori. quae quoniam non sunt, sed rebus reddita certa finis utrimque tenet summam , fateare necessest materiem quoque finitis differre figuris. denique ab ignibus ad gelidas iter usque pruinas finitumst retroque pari ratione remensumst. ambit enim calor ac frigus , mediique tepores interutraque iacent explentes ordine summam: ergo finita distant ratione creata, $39 ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur, hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis.
[Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum, inter se simili quae sunt perfecta figura, infinita cluere. etenim distantia cum sit formarum finita , necesse est quae similes sint esse infinitas , aut summam materiai finitam constare , id quod non esse probavi. ]
Protinus ostendam corpuscula materiai
539 ex infinito summam rerum usque tenere,
undique protelo plagarum continuato.
nam quod rara vides magis esse animalia quaedam,
fecundamque minus naturam cernis in illis,
at regione locoque alio terrisque remotis
31
ce
$1
[^1]
e»!
22
312 sed omissum. || 514 infinitis || 515 hiemisque || 517 Omnuis || 518 In- ter utrasque | 520 Ancipi || 521 Hin flammps || infessa || 529 Versibus || 533 magis
98 II
535 multa licet genere esse in eo numerumque repleri; sicut quadripedum cum primis esse videmus in genere anguimanus elephantos , India quorum milibus e multis vallo munitur eburno, ut penitus nequeat penetrari : tanta ferarum 540 vis est; quarum nos perpauca exempla videmus. sed tamen id quoque uti concedam , quam lubet esto unica res quaedam nativo corpore sola, cui similis toto terrarum nulla sit orbi: infinita tamen nis! erit vis materiai, $45 unde ea progigni possit concepta, creari non poterit , neque, quod super est, procrescere alique. quippe etenim si manticuler finita per omne corpora iactari unius genitalia rei, unde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt 550 materiae tanto in pelago turbaque aliena? non , ut opinor , habent rationem conciliandi: sed quasi naufragiis magnis multisque coortis disiectare.solet magnum mare transtra , guberna, antemnas , proram, malos, tonsasque natantis, 555 per terrarum omnis oras fluitantia aplustra ut videantur et indicium mortalibus edant, infidi maris insidias virisque dolumque ut vitare velint, neve ullo tempore credant, subdola cum ridet placidi pellacia ponti, ) 560 sic tibi si finita semel primordia quaedam constitues , aevom debebunt sparsa per omnem disiectare aestus diversi materiai, numquam in concilium ut possint compulsa coire nec remorari in concilio nec crescere adaucta; 565 quorum utrumque palam fieri manifesta docet res,
535 genera || 536 Sic uti || 541 iubet. || 543 nulla omissum. || 547 sumant oculi || 553 caverna. || 554 prorem || 555 plaustra. || 560 infinita
Qt -1 ot
350
$390
II
et res progigni et genitas procrescere posse. esse igitur genere in quovis primordia rerum infinita palam est , unde omnia suppeditantur.
Nec superare queunt motus itaque exitiales perpetuo neque in aeternum sepelire salutem, nec porro rerum genitales auctificique motus perpetuo possunt servare creata. sic aequo geritur certamine principiorum ex infinito contractum tempore bellum. nunc hic nunc illic superant vitalia rerum, et superantur item. miscetur funere vagor, quem pueri tollunt visentis luminis oras: nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast, quae non audierit mixtos vagitibus aegris ploratus , mortis comites et funeris atri.
Illud in his obsignatum quoque rebus habere convenit et memori mandatum mente tenere, nil esse, in promptu quorum natura videtur, quod genere ex uno consistat principiorum,
nec quicquam quod non permixto semine constet:
et quod cumque magis vis multas possidet in se atque potestates , ita plurima principiorumi
in sese genera ac varias docet esse figuras. principio tellus habet in se corpora prima, unde mare inmensym volventes frigora fontes adsidue renovent , habet ignes unde oriantur: nam multis succensa locis ardent sola terrae, eximüs vero furit ignibus impetus Aetnae:
tum porro nitidas fruges arbustaque laeta
3935 gentibus humanis habet unde extollere possit .
unde etiam fluvios frondes et pabula laeta montivago generi possit praebere ferarum.
5586 Et quae || 593 Ex imis
59
600
605
610
615
620
625
eximiis munita locis quia sustinet urbes;
60 II
quare magna deum mater materque ferarum et nostri genetrix haec dicta est corporis una. Hanc veteres Graium docti cecinere poétae
a «e 0€? ce 9 6& 9» 9 9 €* à € 9$» * 858 * 9» à 9*9 $9 9 ? c6 €» ce» 9? 9 9$ 9$
sedibus in curru biiugos agitare leones,
aéris in spatio magnam pendere docentes tellurem , neque posse in terra sistere terram. adiunxere feras, quia quamvis effera proles officiis debet molliri victa parentum. muralique caput summum cinxere corona,
quo nunc insigni per magnas praedita terras horrifice fertur divinae matris imago.
hanc variae gentes antiquo more sacrorum Idaeam vocitant matrem , Phrygiasque catervas dant coinites , quia primum ex illis finibus edunt per terrarum orbem fruges coepisse creari. gallos attribuunt, quia , numen qui violarint matris et ingrati genitoribu' sint inventi, significare volunt indignos esse putandos, vivam progeniem qui in oras luminis edant. tympana tenta tonant palmis et cymbala circum concava , raucisonoque minantur cornua cantu, et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis, telaque praeportant , violenti signa furoris, ingratos animos atque impia pectora volgi conterrere metu quae possint numini' divae. ergo cum primum magnas invecta per urbis munificat tacita mortalis muta salute, - j aere atque argento sternunt iter omne viarum,
largifica stipe ditantes , ninguntque rosarum
605 moliri || 607 Ex imis || 613 orbes || 615 Matri et ingati || inventi sint. || 623 numine || 626 ite omnia virum.
53n
[A1 2
II 61
floribus umbrantes matrem comitumque catervas. hic armata manus , Curetas nomine Grai
quos memorant Phrygios , inter se forte quod armis ludunt in numerumque exultant sanguinolenti, terrificas capitum quatientes nomine cristas, Dictaeos referunt Curetas , qui Iovis illum vagitum in Creta quondam occultasse feruntur, cum pueri circum puerum pernice chorea armatei in numerum pulsarent aeribus aera,
ne Saturnus eum malis mandaret adeptus aeternumque daret matri sub pectore volnus. propterea magnam armati matrem comitantur, aut quia significant divam praedicere ut armis ac virtute velint patriam defendere terram, praesidioque parent decorique parentibus esse. quae bene et eximie quamvis disposta ferantur, longe sunt tamen a vera ratione repulsa. omnis enim per se divom natura necessest inmortali aevo summa cum pace fruatur semota ab nostris rebus seiunctaque longe: nam privata dolore omni, privata periclis,
ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri,
nec bene promeritis eapitur neque tangitur ira. terra quidem vero caret omni tempore sensu, et quia multarum potitur primordia rerum, multa modis multis effert in lumina solis.
hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare constituit fruges et Bacchi nomine abuti mavolt quam laticis proprium proferre vocamen, - concedamus ut hic terrarum dictitet orbem esse deum matrem , dum vera re tamen ipse
L——— — -— —
628 caterva. || 630 forte catervas. || 631 sanguine fleti. || 632 numine || 636 Armat et in numerum pernice chorea. || 637 Armat || 656 Constituet
680 660
62 II
religione animum turpi conüngere parcat.
Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo lanigerae pecudes et equorum duellica proles buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli ex unoque sitim sedantes flumine aquai
: dissimili vivont specie, retinentque parentum
670
675
681
naturam et mores generatim quaeque imitantur. tanta est, in quovis genere herbae , materiai dissimilis ratio , tanta est in flumine quoque.
hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam 088a cruor venae calor umor viscera nervi constituunt ; quae sunt porro distantia longe, dissimili perfecta figura principiorum.
tum porro quae cumque igni flammata cremantur, si nil praeterea , tamen haec in corpore celant, unde ignem iacere et lumen summittere possint scintillasque agere ac late differre favillam. cetera consimili mentis ratione peragrans invenies igitur multarum semina rerum
corpore celare et varias cohibere figuras. denique multa vides , quibus et color et sapor una reddita sunt cum odore, in privis pluraque dona. haec igitur variis debent constare figuris:
nidor enim penetrat qua fucus non it in artus, fucus item sorsum , sorsum sapor insinuatur sensibus ; ut noscas privis differe figuris. dissimiles igitur formae glomeramen in unum conveniunt, et res permixto semine constant. quin etiam passim nostris in versibus ipsis
multa elementa vides multis communia verbis,
680 parato. || 663 sedentes || 664 retinente parente. || 668 una. || 673 traduntur. | 674 igne || 681 primis pleraque || 683 sucus || 684 Sucus || sorsum aemel. || 685 primis
690
695
100
- — w'
[EM L d
II 63
cum tamen inter se versus ac verba necesse est confiteare alia ex aliis constare elementis ;
non quo multa parum communis littera currat
aut nulli inter se duo sint ex omnibus idem;
sed quia non volgo paria omnibus omnia constent. sic alis in rebus item communia multa
multarum rerum cum sint primordia , verum dissimili tamen inter se consistere summa possunt ; ut merito ex aliis constare feratur humanum genus et fruges arbustaque laeta.
Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est omnia: nam volgo fieri portenta videres, semiferas hominum species existere , et altos inter dum ramos egigni corpore vivo, multaque conecti terrestria membra marinis , tum flammam taetro spirantis ore Chimaeras pascere naturam per terras omniparentis. quorum nil fieri manifestum est , omnia quando seminibus certis certa genetrice creata conservare genus crescentia posse videmus. scilicet, id certa fieri ratione necessust. nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus corpora discedunt conexaque convenientis efficiunt motus : at contra aliena videmus reicere in terras naturam , multaque caecis corporibus fugiunt e corpore , percita plagis, quae neque conecti quoquam potuere neque intus vitalis motus consentire atque imitari. sed ne forte putes animalia sola teneri legibus his, quaedam ratio disterminat omnia. nam vel uti tota natura dissimiles sunt
693 nulla || 696 primordia rerum. || 706 omnia parentis. || 716 inte. || 719 omnis.
725
730
735
1740
743 749
64 II
inter se genitae res quaeque , ità quamque necessest dissimili constare figura principiorum ; non quo multa parum simili sint praedita forma, sed quia non volgo paria omnibus omnia constent: semina cum porro jlistent , differre necessust intervalla , vias , conexus , pondera , plagas, concursus , motus ; quae.non animalia solum corpora seiungunt , sed terras ac mare totum secernunt caelumque a terris omne retentant. Nunc age dicta meo dulci quaesita labore percipe, ne forte haec albis ex alba rearis principiis esse, ante oculos quae candida cernis, aut ea quae nigrant nigro de semine nata; nive alium quemvis , quo sunt inbuta colore, propterea gerere hunc credas , quod materiai corpora consimili sint eius tincta colore: nullus enim color est omnino materiai corporibus , neque par rebus neque denique dispar. in quae corpora si nullus tibi forte videtur posse animi iniectus fieri, procul avius erras. nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam dispexere, tamen cognoscant corpora tactu, scire licet nostrae quoque menti corpora posse vorti in notitiam nullo circum lita fuco. denique nos ipsi caecis quae cumque tenebris tangimus , haud ullo sentimus tincta colore. quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo ex ineunte aevo nullo coniuncta colore. omnis enim color omnino mutatur in omnis; quod facere haud ullo debent primordia pacto. immutabile enim quiddam superare necessest,
721 cumque || 730 dulce || 734 que || 736 colose. || 741 numina || 742 Despexere || 749 et omnis.
(60
(65
r1
MA
II
ne res ad nilum redigantur funditus omnes: nam quod cumque suis mutatum finibus exit, continuo hoc mors est ilbus quod fuit ante. proinde colore cave contingas semina rerum, ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes. Praeterea si nulla coloris principiis est reddita natura et variis sunt praedita formis, e quibus omne genus gignunt variantque colores propterea , magni quod refert semina quaeque cum quibus et quali positura contineantur et quos inter se dent motus accipiantque, perfacile extemplo rationem reddere possis, cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore, marmoreo fieri possint candore repente; ut mare, cum magni commorunt aequora venti, vertitur in canos candenti marmore fluctus: dicere enim possis, nigrum quod saepe videmus. materies ubi permixta est illius et ordo principiis mutatus et addita demptaque quaedam, continuo id fieri ut candens videatur et album. quod si caeruleis constarent aequora ponti seminibus , nullo possent albescere pacto: nam quo cumque modo perturbes caerula quae sint, numquam in marmoreum possunt migrare colorem. sin alio atque alio sunt semina tincta colore, quae maris efficiunt unum purumque nitorem, ut saepe ex aliis formis variisque figuris efficitur quiddam quadratum unaque figura, conveniebat , ut in quadrato cernimus esse dissimiles formas , ita cernere in aequore ponti aut alio in quovis uno puroque nitore
159 omnigenus || 760 Praeterea || 763 exemplo || 765 possunt || figuras. || 780 uti || 781 aequora
"
3
65
1198
185
790
795
800
805
810
66 II
dissimiles longe inter se variosque colores. praeterea nil officiunt obstantque figurae dissimiles , quo quadratum minus omne sit ex his: at varii rerum inpediunt prohiberitque colores, quo minus esse uno possit res tota nitore.
Tum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus principiis rerum non numquam causa colores, occidit , ex albis quoniam non alba creantur , nec quae nigra cluent de nigris , sed variis ex. quippe etenim multo proclivius exorientur candida de nullo quam nigro nata colore, aut alio quovis , qui contra pugnet et obstet.
Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores
'esse, neque in lucem existunt primordia rerum, Scire licet quam sint nullo velata colore:
qualis enim caecis poterit color esse tenebris? lumine quin ipso mutatur propterea quod recta aut obliqua percussus luce refulgit; pluma columbarum quo pacto in sole videtur, quae sita cervices cireum collumque coronat: namque alias fit uti claro sit rubra pyropo, inter dum quodam sensu fit uti videatur
inter curalium viridis miscere zmaragdos. caudaque pavonis , larga cum luce repleta est, consimili mutat ratione obversa colores;
qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu, scire licet, sine eo fieri non posse putandum est. et quoniam plagae quoddam genus excipit in se pupula, cum sentire colorem dicitur album, atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,
788 calores. || 785 extra. || 788 inlicitu tribuamus. || 790 creatur. || 791 Ne || ea. || 800 et aut || refulget. || 803 rubro || 805 caeruleum || 806 largo || 809 posset
, II. 67
nec refert ea quae tangas quo forte colore praedita sint, verum quali magis apta figura ,
s15 scire licet nil principiis opus esse colores, sed variis formis variantes edere tactus.
Praeterea quoniam non certis certa figuris est natura coloris et omnia principiorum formamenta queunt in quovis esse nitore,
20 cur ea quae constant ex illis non pariter sunt omne genus perfusa coloribus in genere omni? .conveniebat enim corvos quoque saepe volantis ex albis album pinnis iactare colorem, et nigros fieri nigro de semine cycnos
$25 aut alio quovis uno varioque colore.
Quin etiam quanto in partes res quaeque minutas distrahitur magis , hoc magis est ut cernere possis evanescere paulatim stinguique colorem; ut fit ubi in parvas partis discerpitur aurea
30 purpura , poeniceusque color clarissimu' multo, filatim cum distracta est , dispergitur omnis; noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem particulas , quam discedant ad semina rerum.
Postremo quoniam non omnia corpora vocem
33 mittere concedis neque odorem , propterea fit ut non omnibus adtribuas sonitus et odores: sic oculis quoniam non omnia cernere quimus, scire licet quaedam tam constare orba colore quam sine odore ullo quaedam sonituque remota,
^19) nec minus haec animum cognoscere posse sagacem quam quae sunt aliis rebus privata notare.
Sed ne forte putes solo spoliata colore
814 sunt || magnis || 815 colore. || 821 Omnigenus [| 827 hoc magis magis || 829 aurum. || 831 distractum est disperditur || 840 Ne || 841 notaque. || 842 spóliita
5
845
850
855
860
865
870
68 II
corpora prima manere , etiam secreta teporis
sunt ac frigoris omnino calidique vaporis,
et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,
nec iaciunt ullum proprio de corpore odorem.
sicut amaracini blandum stactaeque liquorem
et nardi florem, nectar qui naribus halat,,
cum facere instituas , cum primis quaerere par est,
quo ad licet ac potis es reperire , inolentis olivi
naturam , nullam quae mittat naribus auram ,
quam minime ut possit mixtos in corpore odores
concoctosque suo contractans perdere viro,
propter eandem rem debent primordia rerum
non adhibere suum gignundis rebus odorem,
nec sonitum , quoniam nil ab se mittere possunt,
nec simili ratione saporem denique quemquam
nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,
cetera; quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,
molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro,
omnia sint à principiis seiuncta necessest,
inmortalia si volumus subiungere rebus
fundamenta , quibus nitatur summa salutis;
ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes. Nunc ea quae sentire videmus cumque necessest
ex insensilibus tamen omnia confiteare
principiis constare . neque id manufesta refutant
nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,
sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt
ex insensilibus , quod dico , animalia gigni.
quippe videre licet, vivos existere vermes
stercore de taetro , putorem cum sibi nacta est
intempestivis ex imbribus umida tellus ;
845 etuna || 846 proprium || 850 Quod || possis || 853 contractas || 854 rem omissum. || 860 Mollia || 867 consistare || reputant. || 872 inacta
II 69
praeterea cunctas itidem res vertere sese. s;3 vertunt se fluvii frondes et pabula laeta in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra naturam , et nostro de corpore saepe ferarum augescunt vires et corpora pennipotentum. ergo omnes natura cibos in corpora viva 580 vertit et hinc sensus animantum procreat omnes, non alia longe ratione adque arida ligna explicat in flammas et in ignis omnia versat. iamne vides igitur magni primordia rerum referre in quali sint ordine quaeque locata $85 et commixta quibus dent motus accipiantque? Tum porro quid id est, animum quod percutit , ipsum quod movet et varios sensus expromere cogit, ex insensilibus ne credas sensile gigni? ni mirum , lapides et ligna et terra quod una »99 mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum. illud in his igitur rebus meminisse decebit, non ex omnibus omnino, quae cumque creant res, sensile et extemplo me gigni dicere sensus, sed magni referre ea primum quantula constent, *93 sensile quae faciunt , et qua sint praedita forma, motibus ordinibus posituris denique quae sint. quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus: 'et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres, vermiculos pariunt, quia corpora materiai "»» antiquis ex ordinibus permota nova re conciliantur ita ut debent animalia gigni. deinde ea , seminibus qui sensile posse creari constituunt porro ex aliis sentire suétis, mollia iam faciunt: nam sensus iungitur omnis
75 in frondes || 382 et ignis || 891 fedus || decedit. || 893 Sensilia etemplo || 902 ex sensilibus || 903 sucti. || 904 Mollia cum
905
910
915 923 916
920
924
930
70 II
visceribus nervis venis , quae cuncta videmus
mollia mortali consistere corpore creta.
sed tamen esto iam posse haec aeterna manere:
nempe tamen debent aut sensum partis habere
aut simili totis animalibus esse putari.
at nequeant per se partes sentire necesse est;
namque alio sensus membrorum respicit omnis,
nec manus a nobis potis est secreta neque ulla
corporis omnino sensum pars sola tenere.
linquitur ut totis animantibus adsimulentur,
vitali ut possint consentire undique sensu.
sic itidem quae sentimus sentire necessest:
qui poterunt igitur rerum primordia dici
et leti vitare vias , animalia cum sint,
adque animalia sint mortalibus una eademque?
quod tamen ut possint, at coetu concilioque
nil facient praeter volgum turbamque animantum,
scilicet , ut nequeunt homines armenta feraeque
inter sese ullam rem gignere conveniundo.
quod si forte suum dimittunt corpore sensum
atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod «
detrahitur ? tum praeterea , quod fugimus ante,
qua tenus in pullos animalis vertier ova
cernimus alituum , vermisque effervere , terram
intempestivos quom putor cepit ob imbris,
scire licet gigni posse ex non sensibu' sensus. Quod si forte aliquis dicet, dum taxat , oriri
posse ex non sensu sensus mutabilitate,
aut aliquo tamquam partu quod protinus extent,
huic satis illud erit planum facere atque probare,
905 cumque || 909 similis || 910 Aut || 911 alios || respuit || 918 anima- libus mortalibus || 919 abeoretu || 921 nequeant || 928 alitum || offervere || 929 Intempestivus quam || 932 ca || 933 proditum extra. || 934 Icuic
935
uz 2 PO
950
960
II 71
non fieri partum nisi concilio ante coacto,
nec quicquam commutari sine concilatu.
principio nequeunt ullius corporis esse
sensus ante ipsam genitam naturam animantis ,
ni mirum , quia materies disiecta tenetur
aére , fluminibus , terris , aethraque creatis,
nec congressa modo vitalis convenientes
contuht inter se motus , quibus omnituentes
accensi sensus animantum concuterentur. Praeterea quamvis animantem grandior ictus,
quam patitur natura , repente adfligit et omnis
corporis atque animi pergit confundere sensus.
dissoluuntur enim positurae principiorum,
et penitus motus vitales inpediuntur,
donec materies , omnis concussa per artus,
vitalis animae nodos a corpore solvit
dispersamque foras per caulas eiecit omnis:
nam quid praeterea facere ictum posse reamur
oblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque ?
fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu
reliqüi motus vitalis vincere saepe,
vincere , et ingentis plagae sedare tumultus,
inque suos quicquid rursus revocare meatus,
et quasi iam leti dominantem in corpore motum
discutere , ac paene amissos accendere sensus:
nam quare potius leti iam limine ab ipso
ad vitam possit conlecta mente reverüi,
quam quo decursum prope iam siet ire et abire?
propterea , quoniam dolor est , ubi materiai
corpora vi quadam per viscera viva per artus
938 lesam || 940 terraque || 942 omne tuentes. || 943 animantem quam- que tuentur. || 951 cavias || 953 a || 954 oblata agriter || 961 possint coniecta || 963 Praeterea
72 II
965 sollicitata suis trepidant in sedibus intus, inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas, scire licet nullo primordia posse dolore temptari nullamque voluptatem capere ex se; quandoquidem non sunt, ex ullis principiorum 970 corporibus , quorum motus novitate laborent aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae: haut igitur debent esse ullo praedita sensu. Denique uti possint sentire animalia quaeque, principiis si iam est sensus tribuendus eorum, 975 quid, genus humanum propritim de quibu' factumst? scilicet , et risu tremulo concussa cachinnant et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque, multaque de rerum mixtura dicere callent, et sibi proporro quae sint primordia quaerunt; 980 quandoquidem totis mortalibus adsimulata ipsa quoque ex aliis debent constare elementis, inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis: quippe sequar , quod cumque loqui ridereque dices et sapere , ex aliis eadem haec facientibus ut sit. 985 quod si delira haec furiosaque cernimus esse, et ridere potest non ex ridentibu' factus, et sapere et doctis rationem reddere dictis non ex seminibus sapientibus atque disertis, qui minus esse queant ea quae sentire videmus 990 seminibus permixta carentibus undique sensu? Denique caelesti sumus omnes semine oriundi: omnibus ille idem pater est , unde alma liquentis umoris guttas 1nater cum terra recepit, feta parit nitidas fruges arbustaque laeta 995 et genus humanum , parit omnia saecla ferarum ,
———— ——— —
966 In quo || 975 auctumst. || 977 pargunt || 982 ali ex || 985 detira || 986 auctus.
II 73
pabula cum praebet , quibus omnes corpora pascunt et dulcem ducunt yitam prolemque propagant ;
qua propter merito maternum nomen adepta est. cedit item retro, de terra quod fuit ante,
1»00 in terras , et quod missumst ex aetheris oris,
id rursum caeli rellatum templa receptant. nec sic interemit mors res ,'ut materiai corpora conficiat , sed coetum.dissupat ollis: inde aliis aliud coniungitur , et fit ut omnes
I^^3 res ita convertant fofmas mutentque colores . et capiant sensus et puncto tempore reddant, ut noscas referre eadem primordia rerum cum quibus et quali positura contineantur .- et quos inter se dent motus accipiantque,
l-10 neve putes aeterna penes residere potesse corpora prima , quod in cunctis fluitare videmus rebus et inter dum nasci subitoque perire.
[| Quin etiam refert nostris in versibus ipsis cum quibus et quali sint ordine quaeque locata.
917 si non omnia sunt, at multo maxima pars est consimilis : verum positura discrepitant res. sic ipsis in rebus item iam materiai
*»2) concursus motus ordo positura figurae
cum permutantur , mutari res quoque debent. Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem. nam tibi vementer nova res molitur ad auris o. » accidere et nova se species ostendere rerum. sed neque tam facilis res ulla est, quin ea prinum difficilis magis ad credendum constet , itemque
is S!
— —— —À
998 adempta || 1000 missus || 1002 ut res || 1004 coniungit et efficit omnes. || 1007 earum || 1011 summis || 1015 — 1,820. || 1016 Sig- nificant cadem fruges arbusta animantis. || 1017 sint | par || 1020 In- tervalla vias conexus pondera plagaes. || 1023 adhibueram || 1024 vche- mentes || 1025 Accedere
74 Il
nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam, quod non paulatim mittant mirarier omnes .
1030 percipito caeli clarum purumque colorem, quaeque in se cohibet, palantia sidera passim, ]unamque et solis praeclara luce nitorem; omnia quae nunc si primum mortalibus extent, ex inproviso si sint obiecta repente,
1035 quid magis his rebus poterat mirabile dici, aut minus ante quod auderent fore credere gentes? nil, ut opinor: ita haec species miranda fuisset. quam tibi iam nemo , fessus satiate videndi, suspicere in caeli dignatur lucida templa!
1040 desine qua propter novitate exterritus ipsa expuere ex animo rationem , sed magis acri judicio perpende , et si tibi vera videntur, dede manus, aut, si falsum est, accingere contra. quaerit enim rationem animus , cum summa loci sit
1045 infinita foris haec extra moenia mundi, quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens atque animi iactus liber quo pervolet ipse.
Principio nobis in cunctas undique partis et latere ex utroque supra supterque per omne
1050 nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se vociferatur , et elucet natura profundi. nullo iam pacto veri simile esse putandumst, undique cum vorsum spatium vacet infinitum seminaque innumero numero summaque profunda
1055 multimodis volitent aeterno percita motu,
hune unum terrarum orbem caelumque creatum,
nil agere illa foris tot corpora materiai;
cum praesertim hic sit natura factus , et ipsa
1029 minuant miraliter || 1030 Principio || 1031 cohibent || 1088 cessent. || 1047 tactus libero || 1049 supra omissum. || superque || 1052 verist mile
II 75
sponte sua forte offensando ut semina rerum
1^6) multimodis temere in cassum frustraque coacta tandem coluerunt ea quae convecta repente | magnarum rerum fiereht exordia semper, terrai maris et caeli generisque animantum. quare etiani atque etiam talis fateare necesse est
«65 esse alios alibi congressus materiai, qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.
Praeterea cum materies est, multa parata,
cum locus est presto, nec res nec causa moratur ulla, geri debent, ni mirum, et confieri res.
/10 nunc ex seminibus, si tanta est copia quantam enumerare aetas animantum non queat omnis, quis eadem natura manet, quae semina rerum conicere in loca quaeque queat simili ratione atque huc sunt coniecta , necesse est confiteare
5:3 esse alios aliis terrarum in partibus orbis et varias hominum gentis et saecla ferarum.
Huc accedit ut in. summa res nulla sit una,
unica quae gignatur et unica solaque crescat, - quin aliquoiu' siet saecli permultaque eodem
(«0 sint genere.in primis animalibus , inclute Memmi, invenies sic montivagum genus esse ferarum, sic hominum genitam prolem, sic denique mutas squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum. qua propter caelum simili ratione fatendumst,
^3 terramque et solem , lunam , mare ,cetera quae sunt, non esse unica , sed numero magis innumerali ; quandoquidem vitae depactus terminus alte
1059 ut omissum. || 1061 colerunt || coniecta || 1062 ex ordine || 1070 et || 1072 Vis || 1073 quaeque at || 1078 gignantur || 1079 aliquoivis || 1080 indice mente. || 1081 Invenisse || 1082 geminam
16 ".3A
tam manet haec , et tam nativo corpore constant, quam genus omne quod est generatim rebus abundans. 1090 Quae bene cognita si teneas , natura videtur libera continuo , dominis privata superbis, ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers. nam pro, sancta deum tranquilla pectora pace quae placidum degunt aevom vitamque serenam, 1095 quis regere immensi summam , quis habere profundi indu manu validas potis est moderanter habenas, quis pariter caelos omnis convertere et omnis ignibus aetheriis terras suffire feracis, omnibus inve locis esse omni tempore presto, 1100 nubibus ut tenebras faciat caelique serena concutiat sonitu , tum fulmina mittat et aedis saepe suas disturbet et in deserta recedens saeviat , exercens telum , quod saepe nocentes praeterit exanimatque indignos inque merentes?] 1105 Multaque post mundi tempus genitale diemque primigenum maris et terrae solisque coortum addita corpora sunt extrinsecus , addita circum semina, quae magnum jaculando contulit omne; unde mare et terrae possent augescere, et unde 1110 appareret spatium caeli domus altaque tecta tolleret a terris procul, et consurgeret aér. nam sua cuique, locis ex omnibus , omnia plagis corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt, umor ad umorem, terreno corpore terra 1115 crescit, et ignem ignes procudunt aéraque aér, donique ad extremam crescendi perfica finem omnia perduxit rerum natura creatrix;
1089 quod his | 1094 ultamque || 1097 converteret || 1102 in omissum. || decedens. || 1110 Appariret | 1115 aetheraque. || acr omissum. || 1116 extremum || 1117 cracreatrix.
II 71
ut fit ubi nilo iam plus est quod datur intra vitalis venas quam quod fluit adque recedit. 11:9 omnibus his aetas debet consistere rebus: hic natura suis refrenat viribus auctum. nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu paulatimque gradus aetatis scandere adultae, plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt, 123 dum facile in venas cibus omnis inditur, et dum non ita sunt late dispersa, ut multa remittant et plus dispendi faciant quam vescitur aetas. nam certe fluere adque recedere corpora rebus multa manus dandum est: sed plura accedere debent, 13? donec alescendi summum tetigere cacumen. inde minutatim vires et robor adultum frangit et in partem peiorem liquitur aetas. quippe etenim quanto est res amplior , augmine adempto, et quo latior est, in cunctas undique partis i3» plura modo dispargit et ab se corpora mittit, . nec facile in venas cibus omnis diditur ei, nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus, unde queat tantum suboriri ac subpeditare. iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo 1 sunt et cum externis succumbunt omnia plagis; quandoquidem grandi cibus aevo denique defit, nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam corpora conficere et plagis infesta domare. Sic igitur magni quoque circum moenia mundi l expugnata dabunt labem putrisque ruinas: omnia debet enim cibus integrare novando et fulcire cibus , cibus omnia sustentare, De quiquam , quoniam nec venae perpetiuntur
1122 hilar || 1124 cora || 1129 debet. || 1135 a se || 1136 deditur || 1138 queant || 1145 putris || 1147 cibus semel. || 1148 Nec
78 II
quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.
1150 iamque adeo fracta est aetas, effetaque tellus vix animalia parva creat, quae cuncta creavit saecla deditque ferarum ingentia eorpora partu. haud , ut opinor, enim mortalia saecla superne aurea de caelo demisit funis in arva,'
1155 nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt, sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se. praeterea nitidas fruges vinetaque laeta sponte sua primum mortalibus ipsa creavit, ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;
1160 quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore, conterimusque boves et viris agricolarum, conficimus ferrum, vix arvis suppeditati: usque adeo parcunt fetus augentque labore. jamque caput quassans grandis suspirat arator
1165 crebrius ,in cassum manuum cecidisse labores, et cum tempora temporibus praesentia confert pràeteritis , laudat fortunas saepe parentis. tristis item vetulae vitis sator atque vietae temporis incusat momen , caelumque fatigat,
1170 et crepat , anticum genus ut pietate repletum perfacile angustis tolerarit finibus aevom, cum minor esset agri multo modus ante viritim: nec tenet omnia paulatim tabescere et ire ad capulum , spatio aetatis defessa vetusto.
1150 facta || effectaque || 1153 opinore immortalia || 1160 Qua || 1165 magnum || 1168 fatigat. || 1169 nomen sacclumque || 1170 pletate || 1172 diritim. || 1174 scopulum
l
li
gu
—
cet
T. LUCRETI CARI DE RERUM NATURA
LIBER TERTIUS.
E tenebris tantis tam clarum extollere lumen
qui primus potuisti inlustrans commoda vitae,
te sequor , o Graiae gentis decus , inque tuis nunc ficta pedum pono pressis vestigia signis,
non ita certandi cupidus quam propter amorem quod te imitari aveo: quid enim contendat hirundo cycnis , aut quid nam tremulis facere artubus haedi consimile in cursu possint et fortis equi vis?
tu, pater , es rerum inventor , tu patria nobis suppeditas praecepta , tuisque ex , inclute , chartis, floriferis ut apes in saltibus omnia libant,
omnia nos itidem depascimur aurea dicta,
aurea, perpetua semper dignissima vita.
nam simul ac ratio tua coepit.vociferari
naturam rerum , divina mente coorta ,
diffugiunt animi terrores , moenia mundi
discedunt, totum video per inane geri res.
10 [| 7 Cyeniis || 11 limant. || 15 coortam.
80 III
apparet divum numen sedesque quietae, quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis 20 aspergunt neque nix acri concreta pruina cana cadens violat semperque innubilus aether integit, et large diffuso lumine rident: omnja suppeditat porro natura , neque ulla res animi pacem delibat tempore in ullo. 25 at contra nusquam apparent Acherusia templa, nec tellus obstat quin omnia dispiciantur, sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur. his ibi me rebus quaedam divina voluptas percipit adque horror , quod sic natura tua vi 30 tam manifesta patens ex omni parte retecta est. Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum qualia sint et quam variis distantia formis sponte sua volitent aeterno percita motu, quove modo possint res ex his quaeque creari, 35 hasce secundum res animi natura videtur atque animae claranda meis iam versibus esse, et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus, funditus humanam qui vitam turbat ab imo, omnia suffundens mortis nigrore , neque ullam 40 esse voluptatem liquidam puramque relinquit. nam quod saepe homines morbos magis esse timendos infanemque ferunt vitam quam Tartara leti, et se scire animae naturam sanguinis esse, 46 aut etiam venti,s1 fert ita forte voluntas, * 44 nec prosum quicquam nosírae rationis egere, hinc licet advertas animum magis omnia laudis 47 iactari causa quam quod res ipsa probetur. : extorres idem patria longeque fugati
21 semper || 22 ridet. || 28 ubi || 29 signatura || 33 alterno || 39 suffun- dans || 47 causam
0
3À
fu)
20
III 81
conspectu ex hominum , foedati crimine turpi, omnibus erumnis adfecti denique vivunt,
et quo cumque tamen miseri venere parentant
et nigras mactant pecudes et manibv' divis inferias mittunt , multoque in rebus acerbis
acrius advertunt animos ad religionem.
quo magis in dubiis hominem spectare periclis convenit adversisque in rebus noscere qui sit: nam verae voces tum demum pectore ab imo eiciuntur , et eripitur persona , manet res. denique avarities et honorum caeca cupido, quae miseros homines cogunt transcendere fines iuris et inter dum socios scelerum atque ministros noctes atque dies niti praestante labore
ad summas emergere opes, haec vulnera vitae non minimam partenr mortis formidine aluntur. turpis enim ferme contemptus et acris egestas semota ab dulci vita stabilique videntur
et quasi iam leti portas cunctarier ante;
unde homines dum se falso terrore coacti effugisse volunt longe, longeque remosse, sanguine civili rem conflant divitiasque conduplicant avidi , caedem caede accumulantes. crudeles gaudent in tristi funere fratris ,
et consanguineum mensas odere timentque. consimili ratione ab eodem saepe timore macerat invidia . ante oculos illum esse potentem, illum aspectari , claro qui incedit honore,
ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur. intereunt partim statuarum et nominis ergo.
et saepe usque adeo , mortis formidine, vitae
53 Inferia || 58 Eliciuntur || et omissum. || manare. || 62 tabore. || 66 vi-
detur. || 72 fratres. || 78 statum 6
80
85
90
95
100
105
82 IlI
percipit humanos odium lucisque videndae,
ut sibi conciscant maerenti pectore letum,
obliti fontem curarum hunc esse timorem,
hune vexare pudorem , hunc vincula amicitiai rumpere et in summa pietatem evertere fraude: nam iam saepe homines patriam carosque parentis prodiderunt, vitare Acherusia templa petentes. nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis
in tenebris metuunt, sic nos iu luce timemus
inter dum, nilo quae sunt metuenda magis quam quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest non radi solis neque lucida tela diei
discutiant , sed naturae species ratioque.
Primum animum dico , mentem quam saepe vocamus, in quo consilium vitae regimenque locatum est, esse hominis partem nilo minus ac manus et pes atque oculei partes animantis totius extant. sensum animi certa non esse in parte locatum, verum habitum quendam vitalem corporis esse, harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos vivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens; ut bona saepe valetudo cum dicitur esse corporis , et non est tamen haec pars ulla valentis . sic animi sensum non certa parte reponunt; magno opere in quo mi diversi errare videntur. saepe itaque , in promptu corpus quod cernitur , aegret, cum tamen ex alia laetamur parte latenti: et retro fit uti contra sit saepe vicissim, cum miser ex animo laetatur corpore toto;
81 coniciscant || 84 pietate || suadet. || 94 quem || 95 vocatum || 100 ta- ciat || 106 aegrum. || 108 ubi
110
ll
et
120
[^1]
-
[4
— -
III 83
non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri.
in nullo caput interea sit forte dolore.
praeterea molli cum somno dedita membra effusumque iacet sine sensu corpus honustum, . est aliud tamen in nobis quod tempore in illo multimodis agitatur et omnis accipit in se
laetitiae motus et curas cordis inanis.
nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis esse, neque harmonia corpus senteire solere, principio fit uti detracto corpore multo
saepe tamen nobis in membris vita moretur:
atque eadem rursum , cum corpora pauca caloris diffugere forasque per os est editus aér,
deserit extemplo venas atque ossa relinquit;
noscere ut hinc possis non aequas omnia partis corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,
sed inagis haec, venti quae sunt calidique vaporis semina , curare in membris ut vita moretur.
est igitur calor ac ventus vitalis in ipso
corpore , qui nobis moribundos deserit artus .
! qua propter quoniam est animi natura reperta
atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai
nomen, ad organicos alto delatum Heliconi;
sive aliunde ipsi porro traxere et in illam
transtulerunt , proprio quae tum res nomine egebat.
quidquid id est, habeant: tu cetera percipe dicta. Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri
inter se atque unam naturam conficere ex se,
sed caput esse quasi et dominari in corpore toto
consilium , quod nos animum mentemque vocamus.
idque situm media regione in pectoris haeret.
hic exultat enim pavor ac metus , haec loca circum
118 interire | 132 altu || 135 id omiseum. 6*
145
:160
155
160
165
170
84 III
laetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest. cetera pars animae per totum dissita corpus
paret et ad numen mentis momenque movetur. idque sibi solum per se sapit: id sibi gaudet,
cum neque res animam neque corpus commovet una. et quasi, cum caput aut oculus temptante dolore laeditur in nobis, non omni concruciamur
corpore, sic animus non numquam laeditur ipse laetitiaque viget, cum cetera pars animai
per membra atque artus nulla novitate cietur: verum ubi vementi magis est commota metu mens, consentire animam totam per membra videmus, sudoresque ita palloremque existere toto
corpore et infringi linguam vocemque aboriri, calgare oculos , sonere auris , succidere artus, denique concidere ex animi terrore videmus
saepe homines ; facile ut quivis hinc noscere possit esse animam cum animo coniunctam , quae cum animi vi percussast , exim corpus propellit ct icit.
Haec eadem ratio naturam animi atque animai corpoream docet esse: ubi enim propellere membra, corripere ex somno corpus, mutareque vultum atque hominem totum regere ac versare videtur, quorum nil fieri sine tactu posse videmus, nec tactum porro sine corpore , nonne fatendumst corporea natura animum constare animamque? praeterea pariter fungi cum corpore et una consentire animum nobis in corpore cernis. si minus offendit vitam vis horrida teli ossibus ac nervis disclusis intus adacta, at tamen insequitur languor terraeque petitus
145 id omissum. || 151 novitatficictur. || 154 itaque pallorem || 159 vi omissum. || 165 fleri || 170 offendis || leti. || 172 insequetur
150
[90
III 85
suppus , et in terra mentis qui gignitur aestus, inter dumque quasi exurgendi incerta voluntas. ergo corpoream naturam animi esse necessest, corporeis quoniam telis ictuque laborat.
Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde eonstiterit pergam rationem reddere. dictis. principio esse aio persuptilem atque minutis perquam corporibus factum constare . id ita esse hinc licet advertas animum ut pernoscere possis. nil adeo fieri celeri ratione videtur, ) quam sibi mens fieri proponit et inchoat ipsa: ocius ergo animus quam res se perciet ulla, ante oculos quorum in promptu natura videtur: at quod mobile tanto operest, constare rutundis perquam seminibus debet perquamque minutis, momine uti parvo possint inpulsa moveri. namque movetur aqua et tantillo momine flutat, quippe volubilibus parvisque creata figuris. at contra mellis constantior est natura et pigri latices magis et cunctantior actus: haeret enim inter se magis omnis materiai COpIa , ni mirum, quia non tam levibus extat corporibus neque tam suptilibus atque rutundis. namque papaveris aura potest suspensa levisque cogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus, at contra lapidum conlectum spiritus acer noenu potest.igitur parvissima corpora pro quam et levissima sunt,ita mobilitate fruuntur: at contra quae cumque magis cum pondere magno asperaque inveniuntur , eo stabilita magis sunt. nunc igitur quoniam est animi natura reperta
173 Suavis || mentes || 176 Corporis || 183 si || 198 conieetum spicarum- que. || 203 est omissum.
86 III
mobilis egregie, perquam constare necessest
205 corporibus parvis et levibus atque rutundis.
. quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus
utilis invenietur et opportuna cluebit. haec quoque res etiam naturam dedicat eius , quam tenui constet textura , quamque loco se
210 contineat parvo, si possit conglomerari, quod simul atque hominem leti secura quies est indepta atque animi natura animaeque recessit, nil ibi libatum de toto corpore cernas ad speciem , nil ad pondub: mors omnia praestat,
215 vitalem praeter sensum calidumque vaporem. ergo animam totam perparvis esse necessest seminibus , nexam per venas viscera nervos; qua tenus , omnis ubi e toto iam corpore cessit, extima membrorum circum caesura tamen se
220 incolumem praestat nec defit ponderis hilum. quod genus est , Bacchi cum flos evanuit , aut cum spiritus unguentei suavis diffugit in auras, aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit: nil oculis tamen esse minor res ipsa videtur
2:25 propterea neque detractum de pondere quicquam, ni mirum, quia multa minutaque semina sucos efficiunt et odorem in toto corpore rei. quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque scire licet perquam pauxillis esse creatam
230 seminibus , quoniam fugiens nil ponderis aufert.
Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.
tenvis enim quaedam moribundos deserit aura mixta vapore, vapor porro trahit aéra secum. nec calor est quisquam , cui mixtus non siet aé&r:
210 se || 222 unguente || 227 rerum. || 232 'Tenus || 284 cui non sit mix- tus et aer.
IiI 87
*35 rara quod eius enim constat natura , necessest aéris inter eum primordia multa moveri. iam triplex animi est igitur natura reperta: nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum; nil horum quoniam recipit quém posse creare, 40 sensiferos motus quaedam vis menti' volutat.
quarta quoque his igitur quaedam natura necessest
adtribuatur : east omnino nominis expers;
qua neque mobilius quicquam neque tenvius exstat,
nec magis et parvis et levibus ex elementis;
» sensiferos motus-quae didit prima per artus.
prima cietur enim, parvis perfecta figuris:
inde calor motus et venti caeca potestas
accipit , inde aér: inde omnia mobilitantur, concutitur sanguis , tum viscera persentiscunt
omnia, postremis datur ossibus atque medullis ' sive voluptas est sive est, contrarius ardor.
nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre permanare malum , quin omnia perturbentur
usque adeo ut vitae desit locus atque animai
diffugiant partes per caulas corporis omnis.
sed plerumque fit in summo quasi corpore finis
motibus : hanc ob rem vitam retinemu' valentes.
Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque compta modis vigeant rationem reddere aventem abstrahit invitum patrii sermonis egestas: sed tamen , ut potero summatim attingere , tangam. inter enim cursant primordia principiorum motibus inter se, nil ut secernier unum : possit nec spatio fieri divisa potestas,
Us e v
e
3$
LE. Br Qt
Ld P [1
236 inter eum bis. || mqueri. || 239 recepit mens || 240 que mente || 243 tenuis || 244 e parvis || 249 tum sanguis || persentisiunt. || 254 ut omis- sum. || 295 culvias || 257 valemus.
88 - III
265 sed quasi multae vis unius corporis extant. quod genus in quovis animantum viscere volgo est odor et quidam calor et sapor, et tamen ex his omnibus est unum perfectum corporis angmen. - sic calor atque aér et venti caeca potestas | 270 mixta creant unam nàturam , et mobilis illa vis , initum motus ab se quae dividit ollis, sensifer unde oritur primum per viscera motus. nam penitus prorsum latet haec natura subestque, nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro , 275 atque amima est animae proporro totius ipsa. quod genus in nostris membris et corpore toto mixta latens animi vis est animaeque potestas , corporibus quia de parvis paucisque creatast. sic tibi nominis haec expers vis , facta minutis 280 corporibus, latet atque animae quasi totius ipsa proporrost anima et dominatur corpore toto. consimili ratione necessest ventus et aér et calor inter se vigeant commixta per artus. adque aliis aliud subsit magis emineatque, 285 ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum, ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas aéris interemant sensum diductaque solvant. est etenim calor ille animo , quem sumit , in ira cum fervescit et ex oculis micat acribus ardor: 290 est ea frigida multa, comes formidinis , aura , quae ciet horrorem membris et concitat artus: est, etiam quoque pacati status aéris ille, ' pectore tranquillo qui fit voltuque sereno. sed calidi plus est illis quibus acria corda 295 iracundaque mens facile effervescit in ira,
272 Sensiferer || 285 etiam || 289 fervescet || acrius || 290 ct || 291 in- concitat || 293 Pertore || fit qui
"s '96
39
fi)
— L
n
qd
III 89 .
nec capere irarum fluctus in pectore possunt;
quo genere in primis vis est violenta leonum, pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes. at ventosa magis cervorum frigida mens est
et gelidas citius per viscera concitat auras,
quae tremulum faciunt membris existere motum.
at natura boum placido magis aére vivit,
nec nimis irai fax umquam subdita percit
fumida, suffundens caecae caliginis umbra,
; nec gelidis torpet telis perfixa pavoris,
interutraque secus cervos saevosque leones.
sic hominum genus est. quamvis doctrina politos constituat pariter quosdam , tamen illa relinquit naturae cuiusque animi vestigia prima.
nec radicitus evelli mala posse putandumst,
quin proclivius hic iras decurrat ad acris,
ille metu citius paulo temptetur , at ille
tertius accipiat quaedam clementius aequo. inque aliis rebus multis differre necessest
naturas hominum varias moresque sequacis ; quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas, nec reperire figurarum tot nomina quot sunt principiis , unde haec oritur variantia rerum. illud in his rebus videor firmare potesse,
usque adeo naturarum vestigia linqui
parvola, quae nequeat ratio depellere nobis,
ut nil inpediat dignam dis degere vitam.
Haec igitur natura tenetur corpore ab omni, ipsaque corporis est custos et causa salutis: nam communibus inter se radicibus haerent, nec sine pernicie divelli posse videntur.
303 minus || 304 Fumidas effundens || 805 vaporis. || 306 Inter utrasque sitas | 809 Natura || 319 video formare || 321 niqueat || noctis.
90 | III
quod genus e thuris glaebis evellere odorem haud facile est , quin intereat natura quoque eius. sic animi atque animae naturam "corpore toto
330 extrahere haut facile est , quin omnia dissoluantur. inplexis ita principiis ab origine prima inter se fiunt consorti praedita vita, nec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur corporis atque animi seorsum sentire potestas,
335 sed communibus inter eas conflatur utrimque motibus accensus nobis per viscera sensus. praeterea corpus per se nec gignitur umquam nec crescit neque post mortem durare videtur. non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem,
310 qui datus est, neque ea causa convellitur ipse, sed manet incolumis , non , inquam , sic animai discidium possunt artus perferre relicti, sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt. ex ineunte aevo sic corporis atque animai
345 mutua vitalis discunt contagia motus , maternis etiam membris alvoque reposta , discidium ut nequeat fieri sine peste maloque; ut videas , quoniam coniunctast causa salutis , coniunctam quoque naturam consistere eorum.
350 — [Quod super est, siquis corpus sentire refutat, atque animam credit permixtam corpore toto suscipere hunc motum quem sensum nominitamus, vel manifestas res contra verasque repugnat. quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,
355 81 non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos? at dimissa anima corpus caret undique sensu: .
330 aut || 332 consorti fiunt || vitae. || 335 eos || 346 reposto. || 347 ut omissum .
III . 91
perdit enim quod non proprium fuit eius in aevo, nullaque praeterea perdit , quom expellitur aevo. Dicere porro oculos nullam rem cernere posse, sed per eos animum ut foribus spectare reclüsis, desiperest, contra cum sensus dicat eorum; 3:3 fuleida praesertim. cum cernere saepe nequimus: 362 sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas 344 lumina , luminibus quia nobis praepediuntur. quod foribus non fit: neque enim , quia cernimus ipsi, ostia suscipiunt ullum reclusa laborem. praeterea si pro foribus sunt lumina nostra, iam magis exemptis oculis debere videtur cernere res animus sublatis postibus ipsis. 3» [ludin his rebus nequaquam sumere possis, Democriti quod sancta viri sententia ponit, corporis atque animi primordia , singula privis adposita , alternis variare , ac nectere membra. nam cum multo sunt elementa minora animai quam quibus e corpus nobis et viscera constant, tum numero quoque concedunt et rara per artus dissita sunt , dum taxat ; ut hoc promittere possis, quantula priva queant nobis iniecta ciere corpora sensiferos motus in corpore , tanta *w jntervalla tenere exordia priva animai. nam neque pulveris inter dum sentimus adbaesum corpore nec membris incussam sidere cretam , - nec nebulam noctu neque aranei tenvia fila obvia sentimus , quando obretimur euntes, (55 nec supera caput eiusdem cecidisse vietam vestem , nec plumas avium papposque volantis.
36
e
D Ee" [31
397 Perdi || 358 Multaque || perditum expellitur aevo quam. || 361 Diffi- cilest || ducat || 365 qua || 372 primis. || 374 animae elementa minora. || 378 prima || 380 prima || 383 arani tenulla
94 | III
inde ubi robustis adolevit viribus aetas,
450 consilium quoque maius et auctior est animi vis: post ubi iam validis quassatum est viribus aevi corpus et obtusis ceciderunt viribus artus. claudicat ingenium , delirat lingua , labat mens, omnia deficiunt atque uno tempore desunt.
455 ergo dissolui quoque convenit omnem animai naturam, ceu fumus , in altas aéris auras; quandoquidem gigni pariter pariterque videmus crescere et, ut docui , simul aevo fessa fatisci.
Huc accedit uti videamus , corpus ut ipsum
460 suscipere inmanis morbos durumque dolorem, sic animum curas acris luctumque metumque: quare participem leti quoque convenit esse. - quin etiam morbis in corporis avius errat saepe animus : dementit enim deliraque fatur,
465 inter dumque gravi lethargo fertur in altum aeternumque soporem oculis nutuque cadenti : unde neque exaudit voces nec noscere voltus illorum potis est, ad vitam qui revocantes circum stant lacrimis rorantes ora genasque.
470 quare animum quoque dissolui fateare necessest. quandoquidem penetrant in eum contagia morbi: nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest : multorum exitio perdocti quod sumus ante.
476 denique cor , hominem cum vini vis penetravit acris et in venas discessit diditus ardor, consequitur gravitas membrorum , praepediuntur crura vacillanti , tardescit lingua , madet mens,
480 nant oculi. clamor singultus iurgia gliscunt.
449 rubustis || 450 auctor || 453 labat omissum. || 456 acris || 4583 ut omissum. || faetis. || 462 particidem || 470 fatere || 472 polor || 474 —510.. || 475 Et pariter mentem sanari corpus inani. || 479 vacilidanti
485
190
& e"
00
-— [9T]
—z
III
et iam cetera de genere hoc quae cumque secuntur, cur ea sunt, nisi quod vemens violentia vini conturbare animam consuevit corpore in ipso? 8t quae cumque queunt conturbari inque pediri, significant , paulo si durior insinuarit
causa, fore ut pereant aevo privata futuro.
quin etiam subito vi morbi saepe coactus
ante oculos aliquis nostros , ut fulminis ictu, concidit, et spumas agit, ingemit et tremit artus, desipit, extentat nervos , torquetur , anhelat inconstanter , et in iactando membra fatigat.
ni mirum , quia vis morbi distracta per artus
turbat, agens animarg spumat , quasi in aequore salso
ventorum validis fervescunt viribus undae. exprimitur porro gemitus , quia membra dolore adficiuntur , e& omnino quod semina vocis eiciuntur et ore foras glomerata feruntur
qua quasi consuerunt et sunt munita viai. desrpientia fit, quia vis animi atque animai conturbatur et , ut docui , divisa seorsum disiectatur eodem illo distracta veneno.
inde ubi iam morbi reflexit causa , reditque
in latebras acer corrupti corporis umor,
tum quasi vaccillans primum consurgit et omnis paulatim redit in sensus animamque receptat . haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso iactentur miserisque modis distracta laborent, cur eadem credis sine corpore in aére aperto cum validis ventis aetatem degere posse?
et quoniam mentem sanari , corpus ut aegrum, cernimus et flecti medicina posse videmus,
id quoque praesagit mortalem vivere mentem.
132 Curba || 492 qua || 493 spumans in || 497 Eliciuntur
95
96 III
addere enim partis aut ordine traiecere aecumst aut aliquid prosum de summa detrahere hilum,
$15 commutare animum qui cumque Adoritur et infit aut aliam quamvis naturam flectere quaerit. at neque transferri sibi partis nec tribui vult inmortale quod est quicquam neque defluere hilum: nam quod cumque suis mutatum finibus exit,
520 continuo hoc mors est illius quod fuit ante. ergo animus sive aegrescit , mortalia signa mittit, uti docui, seu flectitur a medicina. usque adeo falsae rationi vera videtur res occurrere et effugium praecludere eunti,
525 ancipitique refutatu convincere falsum.
Denique saepe hominem paulatim cernimus ire
et membratim vitalem deperdere sensum; in pedibus primum digitos livescere et unguis, inde pedes et crura mori, post inde per artus
530 ire alios tractim gelidi vestigia leti. scinditur usque adeo haec quoniam natura nec uno tempore sincera existit, mortalis habendast. quod si forte putas ipsam se posse per artus introsum trahere et partis conducere in unum
535 atque ideo cunctis sensum deducere membris, at locus ille tamen , quo copia tanta animai cogitur , in sensu debet maiore videri; qui quoniam nusquamst , ni mirum, ut diximus ante, dilaniata foras dispargitur , interit ergo.
540 quin etiam si iam libeat concedere falsum, et dare posse animam glomerari in corpore eorum, lumina qui lincunt moribundi particulatim, mortalem tamen esse animam fateare necesse,
522 deocui || 523 rationis || 525 refutatur || 531 atque animo || 535 di- ducere || 538 ante omissum.
345
32U
523
Jil 97
nec refert utrum pereat dispersa per auras an contracta suis e partibus obbrutescat, quando hominem totum magis ac magis undique sensus deficit et vitae minus et minus undique restat. Et quoniam mens est hominis pars una, loco quae fixa manet certo , vel ut aures atque oculi sunt atque alii sensus qui vitam cumque gubernant, et vel uti manus aut oculus naresve seorsum secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse, sed tamen in parvo lincuntur tempore tabi, sic animus per se non quit sine corpore et ipso esse homine , illius quasi quod vas esse videtur, sive aliud quid vis potius coniunctius ei fingere , quandoquidem conexu corpus adhaeret denique , corporis atque animi vivata potestas inter se coniuncta valent vitaque fruuntur: nec sine corpore enim vitalis edere motus sola potest animi per se natura nec autem cassum anima corpus durare et sensibus uti. scilicet , avolsus radicibus ut nequit ullam dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto, sic anima atque animus per se nil posse videtur. ni mirum , quia per venas et viscera mixtim, per nervos atque ossa, tenentur corpore ab omni nec magnis intervallis primordia possunt libera dissultare , ideo conclusa moventur sensiferos motus , quos extra corpus in auras aéris haut possunt post mortem eiecta moveri propterea quia non simili ratione tenentur: corpus enim atque animans erit aér, si cohibere
— — 0 —— — —
341 disperse || 545 obrutescat. || 551 atque || 553 linguntur || tali. || 555 hominem || vasse || $64 oculus ipse || 966 per omissum. || mixti || 571 movere. || 573 animam serit
7
98 Itt
in se animam atque in eos poterit coneludere motus,
575 quos ante in nervis et in ipso corpore agebat. quare etiam atque etiam resoluto corporis omni tegmine et eiectis extra vitalibus auris dissolui sensus animi fateare necessest atque animam, quoniam coniunctast causa duobus.
»:0 — Denique cum corpus nequeat perferre animai discidium, quin in taetro tabescat odore, quid dubitas quin ex imo penitusque coorta . emanarit uti fumus diffusa animae vis, atque ideo tanta mutatum putre ruina
585 conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt fundamenta, foras manante anima usque per artus perque viarum omnis flexus , in corpore qui sunt, atque foramina? multimodis ut noscere possis dispertitam animae naturam exisse per artus,
590 et prius esse sibi distractam corpore in ipso, quam prolapsa foras enaret in aéris auras. quin etiam finis dum vitae vertitur intra, saepe aliqua tamen e causa labefacta videtur ire anima ac toto solui de corpore velle;
595 et quasi supremo languescere tempore voltus, molliaque exsangui trunco cadere omnia membra. quod genus est, animo male factum cum perhibetur aut animam liquisse ; ubi iam trepidatur et omnes extremum cupiunt vitae repraehendere vinclum:
600 conquassatur enim tum mens animaeque potestas omnis , et haec ipso cum corpore conlabe fiunt; ut gravior paulo possit dissolvere causa. quid dubitas tandem quin extra prodita corpus
574 Sese anima || $76 Quae || 578 fatiare || 580 nequea || 582 ea imo || 983 anima eius. || 536 manant animaeque || 594 corpore omnia memhra. "' 996 easangui || trunco omissum. || 597 peribct.
n)
e
d
I2
kx Il
v L^
III 99
inbecilla foras , in aperto , tegmine dempto,
non modo non omnem possit durare per aevom,
sed minimum quodvis nequeat consistere tempus ?
nec sibi enim quisquam moriens sentire videtur
ire foras animam incolumem de corpore toto,
nec prius ad iugulum et supera succedere fauces,
verum deficere in certa regione locatam;
ut sensus alios in parti quemque sua scit
dissolui. quod si inmortalis nostra foret mens,
non tam se moriens dissolvi conquereretur,
sed magis ire foras vestemque relinquere , ut anguis. Denique cur animi numquam mens consiliumque
gignitur in capite aut pedibus manibusve , sed unis
sedibus et certis regionibu' pectoris haeret,
5i non certa loca ad nascendum reddita cuique
sunt, et ubi quiequid possit durare creatum
atque ita multimodis perfectis artubus esse,
membrorum ut numquam existat praeposterus ordo?
usque adeo sequitur res rem , neque flamma creari
fluminibus solitast neque in igni gignier algor. Praeterea si inmortalis natura animaist
3 et sentire potest secreta a corpore nostro,
quinque , ut opinor , eam faciundum est sensibus auctam. nec ratione alia nosmet proponere nobis
possumus infernas animas Acherunte vagari.
pictores itaque et scriptorum saecla priora
! 8c animas intro duxerunt sensibus auctas.
at neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa esse potest, animae , neque sorsum lingua neque aures: haud igitur per se possunt sentire neque esse.
612 inmortales | 617 ommibus || 618 redita || 620 ta || pertotis || 623 solita neque insigni || 624 mortalis || animaest. || 626 auctum. || 628 vacare, || 632 anima || 633 Auditum
7*
e
640
645
650
655
660
100 . III
Et quoniam toto sentimus corpore inesse vitalem sensum et totum esse animale videmus, si subito medium celeri praeciderit ictu vis aliqua , u£ sorsum partem secernat utramque, dispertita procul dubio quoque vis animai et discissa simul cum corpore dissicietur. at quod scinditur et partis discedit in ullas, scilicet, aeternam sib] naturam abnuit esse. falciferos memorant currus abscidere membra saepe ita de subito permixta caede calentis, ut tremere in terra videatur ab artubus id quod decidit abscisum , cum mens tamen atque hominis vis mobilitate mali non quit sentire dolorem: et semel in pugnae studio quod dedita mens est, corpore reliqüo pugnam caedesque petessit, nec tenet amissam laevam cum tegmine saepe inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces, nec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat. inde alius conatur adempto surgere crure, cum digitos agitat propter moribundus humi pes. et caput abscisum calido viventeque trunco servat humi voltum vitalem oculosque patentis, donec reliquias animai reddidit omnes. quin etiam tibi si, lingua vibrante , micanti serpentem cauda, e procero corpore utrimque, sit libitum in multas partis discidere ferro, omnia iam sorsum cernes ancisa recenti volnere tortari et terram conspargere tabo, ipsam seque retro partem petere ore priorem, - volneris ardenti ut niorsu premat icta dolorem.
——— M— — -
644 ad artubus || 645 Dicidit || 647 simul || 650 rote || 651 istat. || 657 minanti. | 658 Serpentis caude procero || utrumque. [|| 662 reretro || 663 dolore.
III 101
omnibus esse igitur totas dicemus m illis
663 particulis animas ? at ea ratione sequetur unam animantem animas habuisse in corpore multas. ergo divisast ea quae fuit una simul cum corpore ; qua propter mortale utrumque putandumst, in multas quoniam partis disciditur aeque.
5;0 — Praeterea si inmortalis natura animai constat et in corpus nascentibus insinuatur, cur super ante actam aetatem meminisse nequimus, nec vestigia gestarum rerum ulla tenemus? nam si tanto operest animi mutata potestas,
6:5 omnis ut actarum exciderit retinentia rerum, non , ut opinor , id a leto iam longnter errat; qua propter fateare necessest quae fuit ante interiisse , e£ quae nunc est nunc esse creatam.
Praeterea si iam perfecto corpore nobis
9 inferri solitast animi vivata potestas tum cum gignimur et vitae cum limen inimus, haud ita conveniebat uti cum corpore et una cum membris videatur in ipso sanguine cresse, sed vel ut in cavea per se sibi vivere solam
j^5 convenit, ut sensu corpus tamen arceat omne.
90 quod fieri totum contra manifesta docet res: namque ita conexa est per venas viscera nervos ossaque , uti dentes quoque sensu participentur; morsus ut indicat, et gelidai stringor aquai, et lapis expressus subiens e frugibus asper.
's6 quare etiam atque etiam neque originis esse putandumst expertis animas nec leti lege solutas: nam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst corporibus nostris extrinsecus insinuatas ,
665 animas bis. || 674 opere animist || 676 ab || longius || 680 solita animist || 685 afluat || 691 viscera per venas || 693 Morbus || aque. || 694 oppressus subitis
102 II
695 nec, tam contextae cum sint, exire videntur incolumes posse et salvas exsolvere sese omnibus e nervis atque ossibus articulisque . quod si forte putas extrinsecus insinuatam permanare animam nobis per membra solere,
700 tanto quique magis cum corpore fusa peribit: quod permanat enim dissolvitur , interit ergo. dispertitus enim per caulas corporis omnis ut cibus, in membra atque artus cum diditur omnis, disperit atque aliam naturam sufficit ex se,
705 sic anima atque animus quamvis integra recens in corpus eunt, tamen in manando dissoluuntur, dum quasi per caulas omnis diduntur in artus particulae quibus haec animi natura creatur, quae nunc in nostro dominatur corpore nata
710 ex illa quae tum periit partita per artus.
qua propter neque natali privata videtur
esse die natura animae nec funeris expers.
Semina praeterea linquontur , necne , animai corpore in exanimo ? quod si lincuntur et insunt, haut erit ut merito inmortalis possit haberi, partibus amissis quoniam libata recessit:
sin ita sinceris membris ablata profugit,
ut nullas partis in corpore liquerit ex se,
unde cadavera rancenti iam viscere vermes
720 expirant, atque unde animantum copia tanta exos et exanguis tumidos perfluctuat artus? quod si forte animas extrinsecus insinuari vermibus et privas in corpora posse venire credis , nec reputas cur milia multa animarum
725 conveniant unde una recesserit , hoc tamen est ut
71
e
— — — —
702 Dispertitur ergo || 705 quamvis est || in omissum. || 710 tune || 718 Et || 719 vicere || 723 priva si
Ill 103
quaerendum videatur et in discrimen agendum, utrum tandem animae venentur semina quaeque vermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint, an quasi corporibus perfeotis insinuentur.
:30 at neque cur faciant ipsae quareve laborent dicere suppeditat. neque enim, sine corpore cum sunt, sollicitae volitant morbis alguque fameque: corpus enim magis his vitiis adfine laborat, et mala multa animus con(agibu' fungitur eius.
:3 sed tamen his esto quamvis facere utile corpus, cum subeant: at qua possint via nulla videtur. haut igitur faciunt animae sibi corpora et artus. nec tamen est ut jam perfectis insinuentur corporibus : neque enim poterunt suptiliter esse
;40 conexae , neque consensus contagia fient.
Denique cur acris violentia triste leonum seminium sequitur , volpes dolus , et fuga cervos,
;14 et jam cetera de genere hoc cur omnia membris ex ineunte aevo generascunt ingenioque, si non, certa suo quia semine seminioque vis animi pariter crescit cum corpore toto? quod si inmortalis foret et mutare soleret corpora, permixtis animantes moribus essent,
:50 effugeret canis Hyrcano de semine saepe cornigeri incursum cervi , tremeretque per auras aéris accipiter fugiens veniente columba, desiperent homines , saperent fera saecla ferarum . illud enim falsa fertur ratione, quod aiunt
;3» inmortalem animam mutato corpore flecti: quod mutatur enim dissolvitur , interit ergo. traiciuntur enim partes atque ordine migrant;
732 algoque || 734 contage || 736 que || 738 ut quicum || 740 consensu || 743 A pairibus datur et a patrius pavor incitat artus.
760
764
110
775
780
104 Il
quare dissolui quoque debent posse per artus.
denique ut intereant una cum corpore cunctae.
sin animas hominum dicent in corpora semper
ire humana, tamen quaeram cur e sapienti
stulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus,
nec tam doctus equae pullus quam fortis equi vis?
scilicet, in tenero tenerascere corpore mentem
confugient . quod si iam fit, fateare necessest
mortalem esse animam , quoniam mutata per artus
tanto opere amittit vitam sensumque priorem.
quove modo poterit pariter cum corpore quoque
confirmata cupitum aetatis tangere florem
vis animi , nisi erit consors 1n origine prima?
quidve foras sibi vult membris exire senectis ?
an metuit conclusa manere in corpore putri,
et domus aetatis spatio ne fessa vetusto
obruat? at non sunt immortali ulla pericla. Denique conubia ad Veneris partusque ferarum
esse animas presto deridiculum esse videtur,
expectare immortalis mortalia membra
innumero numero, certareque praeproperanter
inter se quae prima potissimaque insinuetur;
si non forte ita sunt animarum foedera pacta.
ut quae prima volans advenerit insinuetur
prima, neque inter se contendant viribus hilum. Denique in aethere non arbor , non aequore salso
nubes esse queunt, nec pisces vivere in arvis,
nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.
certum ac dispositumst ubi quicquit crescat et insit.
sic animi natura nequit sine corpore oriri
sola neque a nervis et sanguine longiter esse.
760 Sic || corpore || 763—746. || 764 paulus || 775 iam mortali || 784 in alto. || 785 Nube || 789 longius
. III 105
7:90 quid si posset enim ? multo prius ipsa animi vis
^U
nd gt
e
in capite aut umeris aut imis calcibus esse
posset , et innasci quavis in parte soleret
tandem in eodem homine atque in eodem vase manere. quod quoniam nostro quoque constat corpore certum,
5 dispositumque videtur ubi esse et crescere possit
sorsum anima atque animus , tanto magis infitiandum totum posse extra corpus durare genique. quare , corpus ubi interiit, periisse necessest confiteare animam distractam in corpore toto. quippe etenim mortale aeterno iungere et una consentire putare et fungi mutua posse desiperest: quid enim diversius esse putandumst aut magis inter se disiunctum discrepitansque, quam mortale quod est inmortali atque perenni iunctum in concilio saevas tolerare procellas? quod si forte ideo magis immiortalis habendast, quod letalibus ab rebus munita tenetur,
aut quia non veniunt omnino alhena salutis,
aut quia quae veniunt aliqua ratione recedunt pulsa prius quam quid noceant sentire queamus,
praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,
advenit id quod eam de rebus saepe futuris
macerat inque metu male habet curisque fatigat, praeteritisque male admissis peccata remordent. adde furorem animi proprium atque oblivia rerum, adde quod in nigras lethargi mergitur undas.
Nil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum, quandoquidem natura animi mortalis habetur.
———M Há— — — ——
790 Quod || 798 perisse || 800 mortalem || 804 peranni. || 805 salvas [| $506—818:-v,351—363. || 820 vitalibus || 824 morbist || aegrit. || 826 Maceret || 829 Addi
835
840
845
106 III .
et vel ut ante acto nil tempore sensimus aegri,
ad confligendum venientibus undique Poenis, omnia cum belli trepido concussa tumultu
horrida contremuere &ub altis aetheris oris,
in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum omnibus humanis esset terraque marique, | sic , ubi non erimus , cum corporis atque animai . discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti, scilicet , haud nobis quicquam , qui non erimus tum, accidere omnino poterit sensumque movere,
non si terra mari miscebitur et mare caelo.
et si iam nostro sentit de corpore, post quam distractast , animi natura animaeque potestas,
nil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque corporis atque animae consistimus uniter apti.
nec,si materiem nostram collegerit aetas
850
855
865 858
860
post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est, atque iterum nobis fuerint data lumina vitae, pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum, interrupta semel cum sit retinentia nostri.
et nunc nil ad nos de nobis atünet , ante
qui fuimus , neque iam de illis nos adficit angor. nam cum respicias inmensi temporis omne praeteritum spatium , tum motus materiai multimodis quam sint, facile hoc adcredere possis, semina saepe in eodem , ut nunc sunt, ordine posta haec eadem , quibus e nunc nos sumus , ante fuisse: nec memori tamen id quimus repraehendere mente: inter enim iectast vitai pausa , vageque
deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.
debet enim , misere si forte aegreque futurumst.,
886 auris. | 844 Distractas || 851 repentia nostris. || 853 fumus || neque omissum. || adfigit || 856 Multimodi || 861 miserest
962
866
5:0
«50
«45
s90
III 107
ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit
accidere: id quoniam mors eximit, esseque probet
illum cui possint incommoda conciliari,
scire licet nobis nil esse in morte timendum,
nec miserum fieri qui non est posse , neque hilum
differre ante ullo fuerit iam tempore natus,
mortalem vitam mors cum inmortalis ademit. Proinde ubi se videas hominem indignarier ipsum,
post mortem fore ut aut putescat corpore posto
aut flammis interfiat malisve ferarum ,
scire licet non sincerum sonere, atque subesse
caecum aliquem cordi stimulum , quamvis neget ipse
credere se quemquam sibi sensum in morte futurum:
non , ut opinor , enim dat quod promittit et unde,
nec radicitus e vita se tolht et eicit,
sed facit esse sui quiddam super inscius ipse.
vivus enim sibi cum proponit quisque futurum,
corpus uti volucres lacerent in morte feraeque,
nec removet satis, à proiecto corpore, et 3llum
se fingit sensuque suo contaminat astans:
hinc indignatur se mortalem esse oreatum,
nec videt in vera nullum fore morte alium se,
qui possit vivus sibi se lugere peremptum,
stansque iacentem se lacerari urive dolere.
nam si in morte malumst malis morsuque ferarum
tractari, non invenio qui non sit acerbum
ignibus inpositum calidis torrescere flammis,
aut in melle situm suffocari atque rigere
b
563 mox || prohibe. || 568 annullo anulo || 871 putes || 873 no || 877 ra- dicitius || 880 iacerent || 886 Cui || 837 se omissum. || dolore. || 890 tor- reresecere 0T
895
900
905
910
108 III
frigore , cum summo gelidi cubat aequore saxi, urgerive superne obtritum pondere terrae.
am iam non domus accipiet te laeta , neque uxor optima nec dulces occurrent oscula nati praeripere et tacita pectus dulcedine tangenl. non poteris factis florentibus esse, tuisque praesidium . misero misere' aiunt 'omnia ademit una dies infesta tibi tot praemia vitae.' illud in his rebus non addunt, nec tibi earum iam desiderium rerum super insidet una .' quod bene si videant animo dictisque sequantur, dissoluant animi magno se angore metuque. tu quidem ut es leto sopitus , sic eris aevi quod super est cunctis privatu' doloribus aegris: at nos horrifico cinefactum te prope busto insatiabiliter deflevimus , aeternumque nulla dies nobis memorem e pectore demet. illud ab hoc igitur quaerendum est , quid sit amari . tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem, cur quisquam aeterno possit tabescere luctu.
Hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque pocula saepe homines et inumbrant ora coronis , ex animo ut dicant "brevis hic est fructus homullis:
915 jam fuerit, neque post umquam revocare licebit.'
920
tam quam in morte mali cum primis hoc sit eorum,
quod sitis exurat miseros atque arida torres,
aut aliae cuius desiderium insideat rei.
nec sibi enim quisquam tum se vitamque requirit,
cum pariter mens et corpus sopita quiescunt:
nam licet aeternum per nos sic esse soporem, nec desiderium nostri nos adficit ullum:
893 obrutum || 894 Am || 897 facti | 902 Quo || 906 cinem factum || 908 et || 910 se [|| 914 fluctus || 917 torrct. || 919 requiret. || 922 adigit
III 109
et tamen haud quaquam nostros tunc illa per artus longe ab sensiferis primordia motibus errant, | 735 cum correptus homo ex somno se colligit ipse. multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst ; si minus esse potest quam quod nil esse videmus: maior enim turbae disiectus materiai consequitur leto , nec quisquam expergitus exstat, 330 frigida quem semel est vitai pausa secuta. Denique si vocem rerum natura repente mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa, "quid tibi tanto operest , mortalis , quod nimis aegris luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles? 33; nam gratis fuit haec tibi vita ante acta priorque, et non omnia pertusum congesta quasi in vàs commoda perfluxere atque ingrata interiere : cur non ut plenus vitae conviva recedis, aequo animoque capis securam , stulte , quietem ? (140 sin ea quae fructus cumque es periere profusa, vitaque in offensust, cur amplius addere quaeris, rursum quod pereat male et ingratum occidat omne, non potius vitae finem facis atque laboris? nam tibi praeterea quod machiner inveniamque, 45 quod placeat, nil est: eadem sunt omnia semper. si tibi non annis corpus iam marcet et artus confecti langueht , eadem tamen omnia restant, omnia si pergas vivendo vincere saecla, atque etiam potius, si numquam sis moriturus , 0 quid respondemus , nisi iustam intendere.litem naturam et veram verbis exponere causan? 3 grandior hic vero si iam seniorque queratur » atque obitum lamentetur miser amplius aequo,
935 haec omissum. || 941 offensost || 943 iacis || 945 placet || 947 lan- guente || restat. || 948 perges || 950 si
110 IIT
. 953 non merito inclamet magis et voce increpet acri? "aufer abhinc lacrimas , balatro , et compesce querellas. 956 omnia perfunctus vitai praemia marces: sed quia semper aves quod abest , praesentia temnis, inperfecta tibi elapsast ingrataque vita, et nec opinanti mors ad caput adstitit ante 960 quam satur ac plenus possis discedere rerum. nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte, aequo animoque , age dum , dignis concede : necessest .' iure , uf opinor , agat , iure increpet incileíque: cedit enim rerum novitate extrusa vetustas 965 semper, et ex aliis aliud reparare necessest. nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra: materies opus est, ub crescant postera saecla ; quae tamen omnia te vita perfuncta sequentur: nec minus ergo ante haec quam tu cecidere , cadentque. 970 sic alid ex alio numquam desistet oriri, vitaque mancipio nulli datur , omnibus usu. respice item quam nil ad nos ante acta vetustas temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante. hoc igitur speculum nobis natura futuri 975 temporis exponit post mortem denique nostram. numquid ibi horribile apparet, num triste videtur quicquam , non omni somno securius exstat? Atque ea, ni mirum , quae cumque Àcherunte profundo prodita sunt esse in vita sunt omnia nobis. 980 nec miser inpendens magnum timet aére saxum Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens: sed magis in vita divom metus urget inanis mortalis , casumque timent quem cuique ferat fors . nec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem,
954 baratre || 958 Inperfecte || 960 discere || 962 agendum magnis || 964 Cedi || 966 baratrum
985
39
L-
»
g*
v
* —-
63
IIl 111
nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam perpetuam aetatem possunt reperire profecto.
quam libet immani proiectu corporis exstet,
qui non sola novem dispessis iugera membris optineat, sed qui terrai totius orbem,
non tamen aeternum poterit perferre dolorem
nec praebere cibum proprio de corpore semper.
sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem
quem volucres lacerant atque exest anxius angor
aut alia quavis scindunt cuppedine curae.
Sisyphus in vita quoque nobis ante oculos est,
qui petere a populo fasces saevasque secures imbibit , et semper victus tristisque recedit.
nam petere imperium , quod inanest nec datur umquam, atque in eo semper durum sufferre laborem, hoc est adverso nixantem trudere monte
saxum , quod tamen e summo iam vertice rusum volvitur et plani raptim petit aequora campi.
deinde animi ingratam naturam pascere semper, atque explere bonis rebus satiareque numquam, quod faciunt nobis annorum tempora victum,
cum redeunt , fetusque ferunt variosque lepores.
nec tamen explemur vitai fructibus umquam,
hoc , ut opinor, id est, aevo florente puellas
quod memorant laticem pertusum congerere in vas, quod tamen expleri nulla ratione potestur.
Cerberus et furiae iam vero , et lucis egenus Tartarus horriferos eructans faucibus aestus,
quid ? neque sunt usquam nec possunt esse profecto: »ed metus in vita poenarum pro male factis
——— — —— —
sN5 quid || 988 dispersis || 992 es || 994 curpedine || 997 tristique || 999 laborem sufferre. || 1001 e omissum. || 1005 cireum. || 1009 cogere || 1010 ulla | 1011 funae || aegestas. || 1013 Qui || 1014 paenarum
112 III
- 1015 est insignibus insignis , scelerisque luella, carcer et horribilis de &axo jactu' deorsum, verbera , earnifices , robur , pix , lammina , taedae ; quae tamen etsi absunt , at mens sibi , conscia factis, praemetuens adhibet stimulos terretque flagellis , 1020 nec videt interea qui terminus esse malorum possit nec quae sit poenarum denique finis, atque eadem metuit magis haec ne in morte gravescant. hie Acherusia fit stultorum denique vita. : Hoc etiam tibi tute inter dum dicere possis. 1025 "Jumina sis oculis etiam bonus Áncv' reliquit, qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus. inde alii multi reges rerumque potentes occiderunt , magnis qui gentibus imperitarunt. ille quoque ipse, viam qui quondam per mare magnum 1030 stravit iterque dedit legionibus ire per altum [ac pedibus salsas docuit super ire lucunas] et contemsit equis insultans murmura pont , lumine adempto animam moribundo corpore fudit, Scipiadas , belli fulmen , Carthaginis horror, 1035 ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset. adde repertores doctrinarum atque leporum, adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus sceptra potitus eadem abis sopitu' quietest. denique Democritum post quam matura vetustas 1040 admonuit memores motus languescere mentis , sponte sua leto caput obvius optulit ipse. ipse Epicurus iit decurso lumine vitae, qui genus humanum ingenio superavit et omnis restinexit, stellas exortus ut aetherius sol. 1045 tu vero dubitabis et indignabere obire?
1018 luela. || 1016 eorum. || 1017 iammina || 1019 torretque || 1032 in- suitans || 1033 fugit. || 1038 potius || 1042 obiit || 1044 aerius
III . 113
mortua cui vita est prope jam vivo atque videnti, qui somno partem maiorem conteris aevi, et vigilans stertis nec somnia cernere cessas, sollicitamque geris cassa formidine mentem,
1030 nec reperire potes tibi quid sit saepe mali , cum ebrius urgeris multis miser undique curis atque animi incerto fluitans errore vagaris.'
Si possent homines , proinde ac sentire videntur
pondus inesse animo , quod se gravitate fatiget,
t5$ e quibus id fiat causis quoque noscere et unde tanta mali tam quam moles in pectore constet, haut ita vitam agerent, ut nunc plerumque videmus quid sibi quisque velit nescire, et quaerere semper commutare locum, quasi onus deponere possit .
€ exit saepe foras magnis ex aedibus ille, esse domi quem pertaesumst , subitoque revertit, quippe-foris nilo melius qui sentiat esse. currit agens mannos ad villam praecipitanter, auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans:
*$ oscitat extemplo , tetigit cum limina villae, aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit, aut etiam properans urbem petit atque revisit. hoc se quisque modo fugit: at quom , scilicet , ut fit, effugere haut potis est, ingratis haeret et odit
0 propterea , morbi quia causam non tenet aeger; quam bene si videat, iam rebus quisque relictis naturam primum studeat cognoscere rerum, temporis aeterni quoniam , non unius horae, ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis
//3 aetas , post mortem quae restat cumque manenda.
1030 quod || 1052 animo || 1081 per quem || revertit omissum. || 1063 praecipiter. || 1064 instas. | 1068 quem !!| 1069 ingrátius || 1073 Aeterni temporis || 1075 manendo.
8
114 III
Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis quae mala nos subigit vitai tanta cupido ? certa quidem finis vitae mortalibus adstat , nec devitari letum pote , quin obeamus.
1080 praeterea versamur ibidem atque insumus usque,
1085
1090
nec nova vivendo procuditur ulla voluptas:
sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur cetera: post aliut, cum contigit illud , avemus,
et sitis aequa tenet vitai semper hiantis. posteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas, quidve ferat nobis casus quive exitus instet.
nec prorsum vitam ducendo demimus hilum tempore de mortis nec delibare valemus,
quo minus esse diu possimus forte perempti. proinde licet quot vis vivendo condere saecla: mors aeterna tamen nilo minus illa manebit ,
nec minus ille diu iam non erit, ex hodierno lumine qui finem vitai fecit, et ille,
mensibus atque annis qui multis occidit ante.
—— — M — —
1078 Certe eqtidem || 1084 hientis. l 1085 fortuna || 1088 deliberare || 1089 possumus
e*
e
v*
T. LUCRETI CARI
DE RERUM NATURA
LIBER QUARTUS.
[ Avis Pieridum peragro loca nullius ante trita solo . iuvat integros accedere fontis
atque haurire, iuvatque novos decerpere flores insignemque meo capiti petere inde coronam, unde prius nulli velarint tempora musae; prinum quod magnis doceo de rebus et artis religionum animum nodis exsolvere pergo, deinde quod obscura de re tam lucida pango carmina , musaeo contingens cuncta lepore.
id quoque enim non ab nulla ratione videtur: nam vel uti pueris absinthia taetra medentes eum dare conantur , prius oras, pocula circum, contingunt mellis dulci flavoque liquore,
ut puerorum aetas inprovida ludificetur labrorum tenus , interea perpotet amarum absinthi laticem , deceptaque non capiatur,
xed potius tali pacto recreata valescat,
o ——— — —À
* pando. [| 14 Et || 17 atacto
20
26
30
35
40
$1
44 $4
116 IIll
sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur tristior esse quibus non est tractata , retroque volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti carmine Pierio rationem exponere nostram et quasi musaeo dulci contingere melle;
si tibi forte animum tali ratione tenere versibus in nostris possem , dum percipis omnem naturam rerum ac perséntis utilitatem .]
Atque animi quoniam docui natura quid esset — - et quibus e rebus cum corpore compta vigeret quove modo distracta rediret in ordia prima, nunc agere incipiam tibi, quod vementer ad has res attinet, esse ea quae rerum simulacra vocamus ; quae, quasi membranae summo de corpore rerum dereptae, volitant ultroque citroque per auras, atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes terrificant atque in somnis , cum saepe figuras . contuimur miras simulacraque luce carentum, quae nos horrifice languentis saepe sopore excierunt; ne forte animas Ácherunte reamur effugere aut umbras inter vivos volitare, neve aliquid nostri post mortem posse relinqui, cum corpus simul atque animi natura perempta in sua discessum dederint primordia quoique.
Dico igitur rerum effigias tenuisque figuras mittier ab rebus, summo de corpore rerum, quae quasi membranae vel cortex nominitandast, quod speciem ac formam similem gerit eius imago, cuius cumque cluet de corpore fusa vagari.
id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde. principio quoniam mittunt in rebus apertis
-— —— —————— — 9
21 plerio || 41 quaeque. || 42 effugias || 43 cortice eorum. || 45 — 48
nr,31 —34. || 4950 — 2930. || 51 Qui || 53 civet || 54 mittuntur
III 117
corpora res multae, partim diffusa solute, robora ceu fumum mittunt ignesque vaporem,
et partim contexta magis condensaque , ut olim cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,
et vituli cum membranas de corpore summo nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens exuit in spinis vestem: nam saepe videmus illorum spoliis vepres volitantibus auctas:
quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago ab rebus mitti , summo de corpore rerum.
nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas; praesertim cum sint in summis corpora rebus multa minuta , iaci quae possint ordine eodem quo fuerint, et formai servare figuram,
et multo citius, quanto minus indupediri
pauca queunt et quae sunt prima fronte locata. . nam certe iacere ac largiri multa videmus, ) non solum ex alto penitusque, ut diximus ante, — ! verum de summis ipsum quoque saepe colorem. et volgo faciunt id lutea russaque vela
et ferrugina , cum , magnis intenta theatris,
per malos volgata trabesque trementia flutant: . namque ibi consessum caveai supter et omnem scaenai speciem pulceram variumque decorem inficiunt coguntque suo fluitare colore:
et quanto circum mage sunt angusta theatri moenia , tam magis haec intus perfusa lepore omnia conrident correpta luce diei.
ergo lintea de summo cum corpore fucum mittunt , effigias quoque debent mittere tenvis
63 debe || 68 eorum. || 71 quae omissum. || 72 iergiri || 77 fluctus. || 79 Seaenal || patrum matrumque deorum. || 81 inclaustra
90
95
100
104
110
115
118 III
res quaeque , ex summo quoniam iaculantur utraque.
sunt igitur iam formarum vestigia certa,
quae volgo volitant suptih praedita filo
nec singillatim possunt secreta videri.
praeterea omnis odor , fumus , vapor , atque aliae res
consimiles , ideo diffusa e rebus abundant,
ex alto quia dum veniunt , extrinsecu' torte
scinduntur per iter flexum , nec recta viarum
ostia sunt, qua contendant exire coorta.
at contra tenuis summi membrana coloris
cum iacitur , nil est quod eam discerpere poseit,
in promptu quoniam est in prima fronte locata.
postremo speculis in aqua splendoreque in omni
quae cumque apparent nobis simulacra , necessest,
quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,
excita imaginibus missis consistere rerum: |
sunt igitur tenues formarum illis similesque
effigiae , singillatim quas cernere nemo
cum possit tamen , adsiduo crebroque repulsu
reiectae reddunt speculorum ex aequore visum,
nec ratione alia servari posse videntur,
tanto opere ut similes reddantur cuique figurae. Nunc age , quam tenui natura constet imago
percipe. et in primis, quoniam primordia tantum
sunt infra nostros sensus tantoque minora
quam quae primum oculi coeptant non posse tueri,
nunc tamen id quoque uti confirmem , exordia rerum
cunctarum quam sint suptilia percipe paucis.
primum animalia sunt iam partim tantula , corum
tertia pars nulla possit ratione videri. |
horum intestinum quodvis quale esse putandumst! |
90 alia || 92 ortae. || 101 Ex || eorum. milesque. || 116 eorum. || 118 Harum
| 102 103 — 65 66. || 104 dissi-
Hiit
quid cordis globus aut oculi? quid membra ? quid artus?
I1 quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque,
unde anima atque animi constet natura necessumst? nonne vides quam sint subtilia quamque minuta? praeterea quae cumque suo de corpore odorem expirant acrem , panaces , absinthia taetra,
5 habrotonique graves et tristia centaurea,
33
quorum unum quidvis leviter si forte duobus
L i
qui fulmine claro oinnijà per sonitus arcet, terram , mare, caelum.
*
quin potius noscas rerum simulacra vagari
multa modis mulüs , nulla vi, cassaque sensu? [Sed ne forte putes ea demum sola vagari,
quae cumque ab rebus rerum simulacra recedunt,
sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa
constituuntur in hoc caelo , qui dicitur aér,
s quae multis formata inodis sublime feruntur,
nec speciem mutare suam liquentia cessant
et cuiusque modi formarum vertere in oras;
ut nubes facile inter dum concrescere in alto
cernimus et mundi speciem violare serenam,
aéra mulcentes motu: nam saepe Gigantum
ora volare videntur et umbram ducere late,
inter dum magni montes avolsaque saxa
montibus ante ire et solem succedere praeter,
inde alios trahere atque inducere belua nimbos. | Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur
perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant
142 horas. || 143 gerantur.
119
145
150
160
165
170
semper enim summum quicquid de rebus abundat, quod iaculentur. et hoc alias cum pervenit in res, transit , ut in primis vestem: sed ubi aspera saxa aut in materiam ligni pervenit , ibi iam scinditur , ut nullum simulacrum reddere possit. at cum splendida quae constant opposta fuerunt densaque , ut in primis speculum est, nil accidit horum: nam neque , uti vestem , potis est transire , neque autem scindi ; quam meminit levor praestare salutem. qua propter fit ut hinc nobis simulacra redundent. et quamvis subito , quovis in tempore , quamque rem contra speculum ponas , apparet imago; perpetuo fluere ut noscas e corpore summo texturas rerum tenuis tenuisque figuras. ergo multa brevi spatio simulacra genuntur, ut merito celer his rebus dicatur origo. et quasi multa brevi spatio summittere debet lumina sol, ut perpetuo sint omnia plena, sic ab rebus item simili ratione necessest temporis in puncto rerum simulacra ferantur multa modis multis in cunctas undique partis; quandoquidem speculum quo cumque obvertimus oris, res sibi respondent simili forma atque colore. [ Praeterea modo cum fuerit liquidissima caeli tempestas , perquam subito fit turbida foede, undique uti tenebras omnis Acherunta rearis liquisse et magnas caeli complesse cavernas. usque adeo taetra nimborum nocte coorta inpendent atrae formidinis or& superne; quorum quantula pars sit imago dicere nemost
—— ——— ———— —
150 opposita || 152 possunt || 159 geruntur.
III
I5 qui possit, neque eam rationem reddere dictis,
'? in quem quaeque locum diverso momine tendat.]
/& Nuncage,quam celeri motu simulacra ferantur, et quae mobilitas ollis tranantibus auras reddita sit , longo spatio ut brevis hora teratur,
& suavidicis potius quam multis versibus edam; parvus ut est cycni melior canor , ille gruum quam clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. principio persaepe levis res atque minutis corporibus factas celeris licet esse videre.
5 in quo iam genere est solis lux et vapor eius propterea quia sunt e primis facta minutis, quae quasi cuduntur perque aéris intervallum non dubitant transire sequenti concita plaga: suppeditatur enim confestim lumine lumen,
& et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur. qua propter simulacra pari ratione necesse est inmemorabile per spatium transcurrere posse temporis in puncto , prinum quod parvola causa est procul a tergo quae provehat atque propellat,
6 deinde quod usque adeo textura praedita rara mittuntur , facile ut quasvis penetrare queant res et quasi permanare per aéris intervallum. praeterea si quae penitus corpuscula rerum
) ex altoque foras mittuntur, solis uti lux ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei per totum caeli spatium diffundere sese perque volare mare ac terras circumque rigare. quid quae sunt igitur iam prima fronte parata? ; cum jJaciuntur et emissum res nulla moratur, ! quod super est, ubi tam volucri levitate ferantur, | quone vides citius debere et longius ire
175 ratione || 179 numine tendit. || 178 feratur. || 203 caelumque
121
210
220
225
230
235
122 | III
multiplexque loci spatium transcurrere eodem
tempore quo solis pervolgant lumina caelum?
hoc etiam in primis specimen verum esse videtur,
quam celeri motu rerum simulacra ferantur,
quod simul ac primum sub diu splendor aquai
ponitur , extemplo caelo stellante serena
sidera respondent in aqua radiantia mundo.
iamne vides igitur quam puncto tempore imago
aetheris ex oris in terrarum accidat oras?
quare etiam atque etiam mitti fateare necessest
corpora quae feriant oculos visumque lacessant:
perpetuoque fluunt certis ab rebus odores;
frigus ut a fluviis, calor &b sole, aestus ab undis
aequoris, exesor moerorum , litora circum:
nec variae cessant voces volitare per auras:
denique in os salsi venit umor saepe saporis, |
cum mare versamur propter , dilutaque contra |
cum tuimur misceri absinthia , tangit amaror.
usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter
fertur et in cunctas dimittitur undique partis,
nec mora nec requies inter datur ulla fluendi,
perpetuo quoniam sentimus et omnia semper. Praeterea quoniam manibus tractata figura
in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae
cernitur in luce et claro candore , necessest
consimili causa tactum visumque moveri.
nunc igitur si quadratuimn temptamus et id nos
commovet in tenebris , in luci quae poterit res
- , accidere ad speciem quadrata , nisi eius imago ?
esse in imaginibus qua propter causa videtur
210 motum || 213 inundi. | 216 mira || 218 fluant || 220 meororum ! 222 — 228 bis. || 229 Cernere odorari licet et sentire sonare. || 235 Commovet et in || 237 quia
IIH |. 123
cernundi neque posse sine his res ulla videri. nunc ea quae dico rerum simulacra feruntur
*t undique et in cunctas iaciuntur didita partis: verum nos oculis quia solis cernere quimus, propterea fit uti, speciem quo vertimus , omnes res ibi eam contra feriant forma atque colore. et quantum quaeque ab nobis res absit, imago
45 efficit ut videamus et internoscere cogit: nam cum mittitur , extemplo protrudit agitque aéra qui inter se cumque est oculosque locatus, isque ita per nostras acies perlabitur omnis et quasi perterget pupillas atque ita transit.
51 propterea fit uti videamus quam procul absit
res quaeque. et quanto plus aéris ante agitatur
i? et nostros oculos perterget longior aura, tam procul esse magis res quaeque remota videtur. scilicet , haec summe celeri ratione geruntur,
5 quale sit ut videamus , et una quam procul abeit. illud in his rebus minime mirabile habendumst, cur, ea quae feriant oculos simulacra videri singula cum nequeant , res ipsae perspiciantur. ventus enim quoque paulatim cum verberat et cum
1 acre fluit frigus , non privam quamque solemus
? particulam venti sentire et frigoris eius,
? sed magis unorsum , fierique perinde videmus corpore tum plagas in nostro tam quam aliquae res verberet atque sui det sensum corporis extra.
| praeterea lapidem digito cum tundimus , ipsum tangimus extremum saxi summumque colorem, nec sentimus eum tactu , verum magis ipsam duritiem penitus saxi sentimus in alto.
240 dedita | 245 curat. | 246 protudit || 249 perteget || 253 revota || 261 primam || 267 ipsa.
27
0
290
27
27
28
28
32
l
$
0
5
l
e
124 . Ii
Nunc age, cur ultra speculum videatur imago percipe: nam certe penitus semota videtur ilis quae reddunt speculorum ex aequore visum. quod genus illa, foris quae sunt, bene transpiciuntur, ianua cum per se transpectum praebet apertum, multa facitque foris ex aedibus ut videantur: is quoque enim duplici geminoque fit a&re visus. primus enim citra postes tum cernitur aér, inde fores ipsae dextra laevaque secuntur, post extraria lux oculos perterget et aér alter , et illa, foris quae sunt, bene transpiciuntur. sic ubi se primum speculi proiecit imago, dum venit ad nostras acies , protrudit agitque aéra qui inter se cumquest oculosque locatus, et facit ut prius hunc omnem sentire queamus quam speculum: sed ubi speculum quoque sensimus ipsum, continuo a nobis iterum quae fertur imago pervenit, et nostros oculos reiecta revisit,
; atque alium prae se propellens aéra volvit,
et facit ut prius hunc quam se videamus , eoque distare ab speculo tantum semota videtur.
quare etiam atque etiam minime mirarier est par, a&ribus binis quoniam res confit utraque.
nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est, in speculis fit ut in laeva videatur eo quod planitiem ad speculi veniens cum offendit imago, non convertitur incolumis , sed recta retrorsum sic eliditur , ut siquis, prius arida quam sit
cretea persona , adlidat pilaeve trabive,
atque ea continuo rectam si fronte figuram servet et elisam retro sese exprimat ipsa. '
—
270 remota || 271 que vere || 277 perteget || 278 que vere || 283 ins- peculum || 284 in eum || 323 lisam
III 125
fiet ita, ante oculus fuerit qui dexter , ut idem
'5 nunc sit laevus, et e laevo sit mutua dexter. fit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago , quinque etiam aut sex uf fieri simulacra suérint. nam quae cumque retro parte interiore latebunt, . inde tamen , quamvis torte penitusque remota,
)) omnia per flexos aditus educta licebit pluribus haec speculis videantur in aedibus esse. usque adeo speculo in speculum translucet imago, et cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat, inde retro rursum redit et convertitur eodem.
l5 quin etiam quae cumque latuscula sunt speculorum adsimili lateris flexura praedita nostri, dextera ea propter nobis simulacra remittunt, aut quia de speculo in speculum transfertur imago, inde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod
I! circum agitur, cum venit, imago propterea quod flexa figura docet speculi convertier ad nos. indugredi porro pariter sunulacra pedemque ponere nobiscum credas gestumque imitari propterea quia, de speculi qua parte recedas,
i continuo nequeunt illinc simulacra reverti; omnia quandoquidem cogit natura referri ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.
Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri: sol etiam caecat , contra si tendere pergas, propterea quia vis magnast ipsius , et alte a&ra per purum graviter simulacra feruntur et feriunt oculos , turbantia composituras. praeterea splendor qui cumque est acer adurit
03 saepe oculos ideo quod semina possidet ignis
[71]
324 Fiet ut || 327 aut omissum. | 328 latebit. || 334 convertit || 341 Flexea || 304 tacer ardurit. .
310
126 III
multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando. lurida praeterea fiunt quae cumque tuentur arquati, quia luroris de corpore eorum
semina multa fluunt simulacris obvia rerum, multaque sunt oculis in eorum denique mixta, quae contage sua palloribus omnia pingunt.
e tenebris autem quae sunt in luce tuemur propterea quia , cum propior caliginis aér
ater init oculos prior et possedit apertos,
315 insequitur candens confestim lucidus aér,
32
e
848
380
355
400
qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras aéris illius: nam multis partibus hic est
mobilior multisque minutior et mage pollens.
qui simul atque vias oculorum luce replevit atque pate fecit, quas ante obsederat ater,
aéra continuo rerum simulacra secuntur,
quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus. quod contra facere in tenebris e luce nequimus propterea quia posterior caliginis aér
crassior insequitur , qui cuncta foramina complet obsiditque vias oculorum , ne simulacra . . possint ullarum rerum coniecta movere. quadratasque procul turris cum cernimus urbis, propterea fit uti videantur saepe rutundae, angulus optusus quia longe cernitur omnis.
sive etiam potius non cernitur ac perit eius
plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus.
aéra per multum quia dum simulacra feruntur. cogit hebescere eum crebris offensibus aér.
hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis,
309 mault || 313 proprior || 317 ullius | 321 Aera omissum. || 351 Ob- aidit quia || 352 contecta moveri. | 355 optutus || 357 Plagas || ates deriabitur
362
37
i
H5
Iii 7 127
fit quasi ut ad tornum saxorum structa tuamur:
non tamen ut coram quae sunt vereque rutunda,
sed quasi adumbratim paulum simulata videntur.
umbra videtur item nobis in sole moveri
et vestigia nostra sequi gestumque imitari ;
aéra si credis privatum lumine posse
indugredi, motus hominum gestumque sequentem :
nam nil esse potest aliut nisi lumine cassus
aér id quod nos umbram perhibere suémus.
ni mirum, quia terra locis ex ordine certis
lumine privatur solis qua cumque meantes
officimus , repletur item quod liquimus eius,
propterea fit uti videatur uae fuit umbra
corporis , e regione eadem nos usque secuta.'
semper enim nova se radiorum lumina fundunt
primaque dispereunt , quasi in ignem lana trahatur.
propterea facile et spoliatur lumine terra,
et repletur item nigrasque sibi abluit umbras. Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum.
nam quo cumque loco sit lux atque umbra tueri
illorum est: eadem vero sint lumina necne,
umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc,
an potius fiat paulo quod diximus ante,
hoc animi demum ratio discernere debet,
» nec possunt oculi naturam noscere rerum.
proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli. qua vehimur navi, fertur , cum stare videtur: quae manet in statione , ea praeter creditur ire. et fugere ad puppim colles campique videntur, quos agimus praeter navem velisque volamus. sidera cessare aetheriis adfixa cavernis
cuncta videntur , et adsiduo sunt omnia motu,
361 turnum || tuantur. || 368 aliui || 378 adluit
395
400
405
410
415
419 418 420
128 - TII
quandoquidem longos obitus exorta revisunt, cum permensa suo sunt caelum corpore claro. solque pari ratione manere et luna videntur in statione, ea quae ferri res indicat ipsa. exstant usque procul medio de gurgite monüs, classibus inter quos liber patet exitus ingens: insula coniunctis tamen ex bis una videtur. atria versari et circum cursare columnae usque adeo fit uti pueris videantur , ubi ipsi desierunt verti, vix ut iam credere possint non supra sese ruere omnia tecta minari.
jamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte
cum coeptat natura supraque extollere montes, quos tibi tum supra sol montis esse videtur comminus ipse suo contingens fervidus igni , vix absunt nobis missus bis mille sagittae,
vix etiam cursus quingentos saepe veruti: inter eos solemque iacent immania ponti aequora substrata aetheriis ingentibus oris, interiectaque sunt terrarum milia multa,
quae variae retinent gentes et saecla ferarum. at conlectus aquae digitum non altior unum, qui lapides inter sistit per strata viarum, despectum praebet sub terras inpete tanto,
& terris quantum caeli patet altus hiatus;
ut prope miraclo sub terras abdita caeli nubila dispicere et caelum videare videre. denique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit flumine et in rapidas amnis despeximus undas, stantis equi corpus transversum ferre videtur vis et in adversum flumen contrudere raptim,
3958 videtur. || 397 Exstantisque || 406 ubi || 414 coniectus || 417 alius || 419 Corpora mirande || caelo. || 418 despicere || 421 dispeximus || 423 fulmen
135
410
450
IIII
et quo cumque oculos traiecimus omnia ferri
et fluere adsimili nobis ratione videntur. porticus aequali quamvis est denique ductu stansque in perpetuum paribus suffulta columnis, longa tamen parte ab summa cum tota videtur, paulatim trahit angusti fastigia coni,
tecta solo iungens atque omnia dextera laevis donec in obscurum coni conduxit acumen .
in pelago nautis ex undis ortus in undis
sol fit uti videatur obire et condere lumen; quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur; ne leviter credas labefactari undique sensus.
at maris ignaris in portu clauda videntur
navigia aplustris fractis obnitier undae.
nam quae cumque supra rorem salis edita pars est remorum, , recta est , et recta superne guberna: quae demersa liquorem obeunt, refracta videntur omnia converti sursumque supina reverti
et reflexa prope in summo fluitare liquore. raraque per caelum cum venti nubila portant tempore nocturno, tum splendida signa videntur
» labier adversum nimbos atque ire superne
longe aliam in partem ac vera ratione feruntur. at si forte oculo manus uni subdita supter pressit eum , quodam sensu fit uti videantur omnia , quae tuimur , fieri tum bina tuendo, bina lucernarum florentia lumina flammis, binaque per totas aedis geminare supellex,
et duplicis hominum facies et corpora bina. denique cum suavi devinxit membra sopore somnus et in summa corpus iacet omne quiete,
— -— — — €
129
129 cogni. | 436 A || 437 factas || undas. || 440 liquore || 446 aque
ratione || 448 ut || 453 sua videt vinxit
9
130 IIII
455 tum vigilare tamen nobis et membra movere nostra videmur , et in noctis caligine caeca cernere censemus solem lumenque diurnum, conclusoque loco caelunr mare flumina montis mutare et campos pedibus transire videmur,
460 et sonitus audire , severa silentia noctis undique cum constent , et reddere dicta tacentes. cetera de genere hoc miracli multa videmus, quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt, ne quiquam , quoniam pars horum maxima fallit
. 465 propter opinatus animi , quos addimus ipsi, pro visis ut sint quae non sunt sensibu' visa: nam nil aegrius est quam res secernere apertas ab dubiis , animus quas ab se protinus addit.
Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit
470 an sciri possit , quoniam nil scire fatetur. hunc igitur contra mittam contendere causam, qui capite ipse sua in statuit vestigia sese. et tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum quaeram , cum in rebus veri nil viderit ante,
475 unde sciat quid sit scire et nescire vicissim , notitiam veri quae res falsique crearit, et dubium certo quae res differre probarit. invenies primis ab sensibus esse creatam notitiem veri, neque sensus posse refelli.
480 nam maiore fide debet reperirier illud, sponte sua veris quod possit vincere falsa: quid maiore fide porro quam sensus haberi debet? an ab sensu falso ratio orta valebit
. Aicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est?
. 486 qui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit omnis.
— —— — — T —-
456 videatur || 460 montis. || 462 mirande || 471 nütuam || 472 suo |, 475 vicissem. || 479 sensu
490
495
3i)
$05
10
IIII 131
an poterunt oculos aures reprehendere , an aures tactus ? an hunc porro tactum sapor arguet oris, an confutabunt nares oculive revincent?
non , ut opinor , ita est. nam seorsum cuique potestas divisast , sua vis cuiquest , ideoque necesse est
et quod molle sit et gelidum fervensve seorsum
et seorsum varios rerum sentire colores,
et quae cumque coloribu' sint coniuncta videre: seorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores nascuntur , sorsum sonitus . ideoque necesse est non possint alios alii convincere sensus.
nec porro poterunt ipsi reprehendere sese,
aequa fides quoniam debebit semper haberi . proinde quod in quoquest his visum tempore, verumst. et si non poterit ratio dissolvere causam,
cur ea quae fuerint iuxtim quadrata , procul sint visa rutunda , tainen praestat rationis egentem reddere mendose causas utriusque figurae,
quam manibus manifesta suis emittere quoquam et violare fidem primam et convellere tota fundamenta quibus nixatur vita salusque.
non modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa concidat extemplo , nisi credere sensibus ausis, praecipitisque locos vitare et cetera quae sint
in genere hoc fugienda , sequi contraria quae sint. illa tibi est igitur verborum copia cassa
omnis, quae contra sensus instructa paratast. denique ut in fabrica, si pravast regula prima, normaque si fallax rectis regionibus exit,
» et hibella aliqua si ex parti elaudicat hilum,
486 poterit || 491 videri. || 493 necessest. | 495 Nascantur || 496 pos- sunt || 498 Aeque || 500 poteris || 501 iusti quadratam || 502 egentim. || 314 sibi
. 9*
520
525
990
930
540
551
542
132 | IIII
omnia mendose fieri atque obstipa necesse est
prava eubantia prona supina atque absona tecta,
iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque
prodita iudiciis fallacibus omnia primis,
sic igitur ratio tibi rerum prava necessest
falsaque sit, falsis quae cumque ab sensibus ortast. Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem
sentiat, haud quaquam ratio scruposa relicta est. Principio auditur sonus et vox omnis in auris
insinuata suo pepulere ubi corpore sensum.
corpoream vocem quoque enim constare fatendumst
et sonitum , quoniam possunt inpellere. sensus.
praeterea radit vox fauces saepe , facitque
asperiora foras gradiens arteria clamor.
quippe, per angustum turba maiore coorta
ire foras ubi coeperunt primordia vocum,
scilicet, expleti quoque ianua raditur oris.
haud igitur dubiumst quin voces verbaque constent
corporeis e principiis , ut laedere possint.
nec te fallit item quid corporis auferat et quid
detrabat ex hominuni nervis ac viribus ipsis
perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram
aurorae perductus ab exoriente nitore,
praesertim si cum summost clamore profusus.
ergo corpoream vocem constare necessest,
multa loquens quoniam amittit de corpore partem.
asperitas autem vocis fit ab asperitate
principiorum , et item levor levore creatur:
nec simili penetrant auris primordia forma,
cum tuba depresso graviter sub murmure mugit
et reboat raucum regio cita barbara bombum,
517 Parva || $26 Corporea || vocem omissum. || 532 expletis || 552 levo letiore || 543 murmura || 544 revorat || retro
IH | 133
43 et cyeni tortis convallibus ex Heliconis cum liquidam tollunt lugubri voce querellam. Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro exprimimus rectoque foras emittimus ore, mobilis articulat verborum daedala lingua, &J formaturaque labrorum pro parte figurat. 53 hoc ubi non longum spatiumst unde una profecta perveniat vox quaeque , necessest verba quoque ipsa 3» plane exaudiri discernique articulatim: servat enim formaturam servatque figuram. at si inter positum spatium sit4ongius aequo. aéra per multum confundi verba necessest
et conturbari vocem , dum transvolat auras. "
c —
ergo fit, sonitum ut possis sentire , neque illam internoscere , verborum sententia quae sit:
usque adeo confusa venit vox inque pedita. praeterea verbum saepe unum perciet auris . omnibus in populo , missum praeconis ab ore.
in multas igitur voces vox una repente
diffugit ,;in privas quoniam se dividit auris,
obsignans formam verbi clarumque sonorem.
6;
ce
at quae pars vocum non auris incidit ipsas. praeter lata perit frustra diffusa per auras: '^ pars, solidis adlisa , locis reiecta sonorem reddit et inter dum frustratur imagine verbi. quae bene cum videas, rationem reddere possis tute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola saxa paris formas verborum ex ordine reddant. 7$ plantis comites com montis inter opacos quaerimus et magna dispersos voce ciemus.
sex etiam aut septem loca vidi reddere voces,
$45 Et validis necti tortis ex || 548 mittimus || 549 nervorum || 553 illa || 367 verbis || 570 lopis || 576 magnas || 577 videre odore vocis.
980
590
600
134 IIII
ünam cum iaceres : ita colles collibus ipsi
verba repulsantes iterabant docta referri.
haec loca capripedes satyros nymphasque tenere finitimi fingunt, et faunos esse locuntur, E quorum noctivago strepitu ludoque iocanti
adfirmant volgo taciturna silentia rumpi, chordarumque sonos fieri, dulcisque querellas.
tibia quas fundit digitis pulsata canentum.
et genus agricolum late sentiscere , quom Pan
pinea semiferi capitis velamina quassans
unco saepe labro calamos perourrit hiantis.
fistula silvestrem ne cesset fundere musam.
cetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur, ne loca deserta ab divis quoque forte putentur
sola tenere. ideo iactant miracula dictis,
aut aliqua ratione alia ducuntur , ut omne
humanum genus est avidum nimi' miraclorum.
Quod super est, non est mirandum qua ratione. per loca quae nequeunt oculi res cernere apertas, haec loca per voces veniant aurisque lacessant, conloquium clausis foribus quoque saepe ubi demus; ni mirum , quia vox per flexa foramina rerum incolumis transire potest , simulacra renutant : perscinduntur enim , nisi recta foramina tranant, qualia sunt vitrei, species qua travolat omnis. praeterea partis in cunctas dividitur vox, ex aliis aliae quoniam gignuntur , ubi una
5 dissiluit semel in multas exorta , quasi ignis
saepe solet scintilla suos se spargere in ignis. ergo replentur loca vocibus , abdita retro
579 dicta || 581 faunes || 582 locanti. || 587 ullamina || 590 Petere || 594 auricularum. || 598 saepe videmus. || 600 renuntant. || 608 cuncta ||
604 ubina.
810
51$
R20
£625
h3U
S35
ILI 135
omnia quae circum feriunt, sonituque cientur.
at simulacra viis derectis omnia tendunt
ut sunt, missa semel; qua propter cernere nemo
saepem inira potis est, at voces accipere extra.
et tamen ipsa quoque baec , dum transit clausa domorum,
vox optunditur atque auris confusa penetrat,
et sonitum potius quam verba audire videmur. Nec, qui sentimus sucum , lingua atque palatum
plusculum habent in se rationis plus operaeve.
principio sucum sentimus in ore, cibum cum
mandendo exprimimus , ceu plenam spongiam aquai
siquis forte manu premere ac siccare coépit.
inde quod exprimimus per caulas omne palati
diditur et rarae perplexa foramina linguae.
hoc ubi levia sunt manantis corpora suci,
suaviter attingunt et suaviter omnia tractant,
umida linguai circum sidentia templa:
at contra pungunt sensum lacerantque coorta,
quanto quaeque magis sunt asperitate repleta.
deinde voluptas est e suco fine palati:
cum vero deorsum per fauces praecipitavit,
nulla voluptas est, dum diditur omnis in artus .
nec refert quicquam quo victu corpus alatur,
dum modo quod capias concoctum didere possis
artubus et stomachi umidulum servare tenorem. Nunc aliis alius qui sit cibus unicus aptus
expediam , quareve , aliis quod triste et amarumst,
hoc tamen esse aliis possit perdulce videri,
tantaque in his rebus distantia differitasque,
ut quod ali cibus est aliis fuat acre venenum;
608 fuerunt || 609 vis || 611 Saepe supra || 612 domorum omissum. || 615 Hoe | 616 opere. || 622 manantes || 624 Unmnidai lingua. || su- dantis || 631 posses. || 632 umidum || 633 ut videamus. || 636 in omissum. || est. || 637 aliis cibus || fruat
136 IIII
est aliquae ut serpens , hominis quae tacta salivis disperit ac sese mandendo conficit ipsa.
640 praeterea nobis veratrum est acre venenum, at capris adipes et coturnicibus auget. ut quibus id fiat rebus cognoscere possis, principio meminisse decet quae diximus ante, semina multimodis in rebus mixta teneri.
645 porro omnes quae cumque cibum capiunt animantes, ut sunt dissimiles extrinsecus et generatim extima membrorum circum caesura coércet, proinde ex seminibus constant variante figura. semina cum porro distent, differre necessest
650 intervalla viasque , foramina quae perhibemus, omnibus in membris et in ore ipsoque palato: esse minora igitur quaedam maioraque debent. esse triquetra aliis, alis quadrata necessest, multa rutunda , modis multis multangula quaedam.
655 namque figurarum ratio ut motusque reposcunt , proinde foraminibus debent differre figurae , et variare viae proinde ac textura coércet.
. hoc ubi quod suave est aliis aliis fit amarum, illi, cui suave est, levissia corpora debent
660 contractabiliter caulas intrare palati, at contra quibus est eadem res intus acerba, aspera, ni mirum, penetrant hamataque fauces.
671 utraque enim sunt in mellis commixta sapore:
id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.
663 nunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque: quippe , ubi cui febris bili superante coorta est
665 aut alia ratione aliquast vis excita morbi, perturbatur ibi iam totum corpus , et omnes
*- -— — — — -—-
638 itaque || 641 coeturnicibus || 642 Id || ut || 645 ct || variantque : 659 corpore || 660 caudas || 662 nimorum
III 137
commutantur ibi positurae principiorum; ut prius ad sensum quae corpora conveniebant nunc non conveniant , et cetera sint magis apta ; quae penetrata queunt sensum progignere acerbum. Nunc age , quo pacto naris adiectus odoris tangat agam . primum res multas esse necessest unde fluens volvat varius se fluctus odorum, et fluere et mitti volgo spargique putandumst: verum aliis alius magis est animantibus aptus, dissimilis propter formas . ideoque per auras mellis apes quamvis longe ducuntur odore, & volturiique cadaveribus : tum fissa ferarum ungula quo tulerit gressum permissa canum vis dicit, et humanum longe praesentit odorem Romulidarum arcis servator , candidus anser. sic aliis alius nidor datus ad sua quemque & pabula ducit et a tetro resilire veneno cogit, eoque modo servantur saecla ferarum. Hic odor ipse igitur , naris qui cumque lacessit, est alio ut possit permitti longius alter: sed tamen haud quisquam