<

:

nieuwe, behoorende tot 4 genera. De Challenger-expeditie ving in den Oost-Indischen Archipel 4 soorten, waarvan 2 niet door de Siboga- expe- ditie teruggevonden werden, zoodat nu totaal 23 soorten uit het oostelijk gedeelte van dezen Archipel, met inbegrip van de Soeloe-zee, bekend zijn.

Ook het door de Challenger-expeditie bijeengebrachte materiaal in het Britsch Museum werd door spr. onderzocht; daar bleek dat de beschrij- vingen in het Challenger-report ten deele te kort waren, om met zeker- heid de identiteit van enkele soorten vast te stellen.

Opvallend zijn de soms zeer sterk goud- of metaalglanzende assen, waarvan eenige sterk op koperdraad gelijkende stukjes vertoond werden.

Over de Polypen valt op te merken, dat bij de drie door spr. onder- zochte soorten van het genus Lepidogorgia de Polypen de eigenschap bezitten zich tegen den stam aan te leggen met een bepaalde zijde, welk gedeelte hunner wand dan ook dun is en slechts weinig kalklichaampjes bevat, terwijl de naar den stam gekeerde tentakel rudimentair is of ten- minste belangrijk kleiner dan de 7 andere. Van sommige soorten der genera Iridogorgia en Chrysogorgia zijn kleine conische verhevenheden der epidermis met in den top een kussen van netelcellen beschreven, zoöiden of siphonozoöiden genoemd en als rudimentaire polypen opgevat. Wright en Studer beschrijven zelfs een mondopening, waaruit dan werkelijk blijken zou, dat deze verhevenheden rudimentaire polypen zijn. Dit berust echter op een vergissing; er is geen opening en daardoor blijft ook onzeker of wij hier werkelijk met gewijzigde polypen te doen hebben. De naam siphonozoöiden is steeds toegepast op kleine, speciaal aan het onderhouden der waterstrooming in de kanalen der kolonies van Pennatuliden en Alcyoniden aangepaste polypen. Een dergelijke functie is hier, bij het ontbreken van een mondopening uitgesloten. De ophooping van netelcellen in hun top wijst op een verdedigende functie. .

De Heer Boeke herinnert aan de opvatting, volgens welke het als glandula infundibuli beschreven deel van den saccus vaseulosus bij de Ichthyopsiden als een zintuig-orgaan en niet als een klier zou function- neeren en vermeldt wat hij als homologen van dat orgaan bij Amphioxus lanceolatus had aangetroffen.

Daar zijne hierop betrekking hebbende mededeeling intusschen ook in de Verslagen der K. Akademie v. Wet. is verschenen, wordt hier daar- naar verwezen 1).

De Heer Hoek vertoont een fraai ex. van Lithodes arctica, Latr. = L. maia, Linn. spec. en bespreekt de plaats van dit geslacht in het systeem der Crustacea.

1) Verslag v. d. gewone Vergad. d. Wis- en Natuurk. Afd. der K. Akad. v. Wetensch. te Amsterdam van 19 April 1902.

TIJDSCHRIFT

DER

NËDERLANDSCHE

DIERKUNDIGE VEREENIGING

TIJDSCHRIFT

NEDERLANDSCHE

DIERKUNDIGE VEREENIGING

ONDER REDACTIE VAN

Prof. MAX WEBER

als Voorzitter der Vereeniging,

Prof. C. Ph. SLUITER, Dr. J. F. van BEMMELEN

en Dr. J. C. C. LOMAK

Sde SERIE

IDEEZL "V^LTX

BOEKHANDEL EN DRUKKERIJ

E. J. BRILL

LEIDEN — 1904

INHOUD

I. Wetenschappelijke Bijdragen

Aflevering 1. Februari 1903.

Bladz. Dr. J. C. H. De Meijere, Vorlaufige Beschreibung der neuen, durch die

Siboga-Expedition gesammelten Echiniden 1

Dr. A. C. Oudemans, Notes on Acari. Seventh series. (With Plates I — IV) 17

Dr. F. H. Quix, Experimenten over de functie van het labyrinth bij haaien. 35

Dr. .1. C. C. Loman, On the classification of Opiliones 62

Aflevering S. November 1903.

M. M. Schepman, Descriptions of three Species of Oliva from the Siboga- Expedition 67

Dr. A. C. Oudeman.s, Notes on Acari. Eigth series (with Plate V and VI) 70

Mr. R. Baron Snouckaert van Schauburg, Ornithologie van Nederland.

Waarnemingen van 1 Mei 1902 tot en met 30 April 1903. .. . 93

H. Schmitz s. J , Das Vorkommen der europaischen Sumpfschildkröte(Emys

orbicularis L.) im unteren Maasgebiete 104

J. J Tesch, Arorlaufige Mitteilung über die Thecosomata und Gymnoso-

mata der Siboga-Expedition 111

Dr. H. C. Redeke en P. J. van Breemen, Plankton en bodemdieren in de

Noordzee verzameld van 1 — 6 Augustus 1901 met de »Nelly" Y. M. 9. 118

Dr. .1. Boeke, On the early development of the Weever fishes (Trachinus

vipera and Trachinus Draco) (with Plate VII) 148

Aflevering 3 en 4, December 1904.

A. J. Resink, Die Stammentwickelung der embryonalen Organe (1 Tafel) 159 Dr. A. C. Oudemans, Notes on Acari. Twelfth Series (with PI. VIII, IX

and X) 202

Mr. R. Baron Snouckaert van Schauburg, Ornithologie van Nederland.

Waarnemingen van 1 Mei 1903 tot en met 30 April 1904 .... 240

VI INHOUD

Rladz. Dr. J. C. C. Loman, Pipetta weberi, n. g. et n. sp. with notes about

the probiscis of the Pycnogonida (with 7 Figures) 259

L. P. De Bussy, Eerste ontwikkelingsstadiën van Megalobatrachus

maximus Schlegel (met PI. XI— XX) 267

II. Verslagen

A.Hevering 1. Februari 1903.

Verslag van de gewone huishoudelijke vergadering van 29 Juni 1902 . . i Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 25 October 1902 . . xvn Verslag van de buitengewone huishoudelijke vergadering van 21 Decem- ber 1902 xix

Naamlijst van de eereleden, begunstigers, aandeelhouders, correspondee-

rende en gewone leden op 1 Januari 1903 xxn

Aflevering S, November 1903.

Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 28 Februari 1903 . xxvm Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 25 April 1903 . . xxxn Verslag van de gewone huishoudelijke vergadering van 28 Juni 1903 . xxxvi

A.flevering 3 en 4. December 190 t.

Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 26 September 1903. xlvii

Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 28 November 1903. L

Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 30 Januari 1904 . liv Naamlijst van de eereleden, begunstigers, aandeelhouders, correspon-

deerende en gewone leden op 1 Januari 1904 lvi

Verslag van de wetenschappelijke vergadering van 23 April 1904 . . lxiii

Verslag van de gewone huishoudelijke vergadering van 19 Juni 1904 . lxvii

I. WETENSCHAPPELIJKE BIJDRAGEN

VORLAUFIGE BESCHRBIBUNG DER

NEÜEN, DURCH DIE SIBOGA-EXPEDITION

GESAMMELTEN ECHTNIDEN

Dr. J. C. H. DE MEIJERE

Porocidaris maculicollis n. sp.

Stat. 49a. 8° 23'.5 S., 119° 4'.6 O., 69 M. Korallen und Muschelschalen. 1 Ex.

Stat. 51. Molostrasse. Von 69—91 M. Sand ruit Muschel- schalen und Steinen. 2 Ex.

Stat. 204. 4° 20' S., 122° 58' O. Von 75—94 M. Sand mit Muschelschalen. 1 Ex.

Schale abgeflacht, die Höhe betragt fast 2/3 des Durchmessers.

Die Primarwarzen der Interradien stehen zu je 6 in einer Me- ridianreihe. Ihre Stacheln sind bis etwa dreimal so laag als der Schalendurchrnesser, sie sind etwas abgeflacht, nach oben hin all- mühlich verjüngt, die Oberflache zeigt nur einige wenige feine Langsrippen, die Parbe ist grünlich mit undeutlichen rothen Quer- bandern. Die Halse dieser Stacheln sind lang, sie erreichen etwa 1j. der Stachellange ; an der der Oralseite der Schale zugewendeten Seite sind sie einfarbig grünlich, an der anderen Seite zeigen sie mehrere Reihen viereckiger rother Fleckchen. Das ^rösste Exem- plar hat 18 mm. Durchmesser, die Primarstacheln desselben sind bis 55 mm. lang. Buccal- und Analfeld haben beide 7 mm. Durch- messer.

l

Phormosoma alternans n. sp.

Stat. 314. 7° 36' S., 117° 30'.8 O. 694 M. Feiner, sandiger Schlamm. 1 Ex.

Die Art ist durch die am Ende ruit weicher, kolbenartiger Er- weiterung versehenen Stacheln der Oralseite mit Ph. bursarium Agass. nahe verwandt, unterscbeidet sich aber durcb die Anord- nung der Tuberkeln.

Der Umriss ist kreisrund; das einzige Exemplar bat 52 ram. Durchmesser.

Die lnterradien zeigen an der Apicalseite zwei sicb bis zum Apicalsystem fortsetzende Meridianreiben von Priinarwarzen mit sebr grossen Höfen; alternirend finden sicb Platten mit und obne einen ebensolchen Tuberkel. Aucb am Ambitus kommen grosse Stacbeln vor. An der Oralseite zeigen die lnterradien 4 Reiben von PrimarwarzeD, die Arnbulacreu 2 Reiben; letztere entbalten an der Dorsalseite deren 4 Reiben, welcbe aber viel kleinere Warzen besitzen als die der lnterradien.

Dermatodiadema amphigymnum n. sp.

Stat. 211. 5° 40'.7 S., 120° 45/5 O. 1158 M. Grober grauer Scblamm. 3 Ex.

Drei Exemplare vod 7—10 mm. Durcbmesser, das grösste bat in den lnterradien 6 Primartuberkeln in jeder Meridianreibe ; die 2 oder 3 dem Buccalfelde zunacbst liegenden sind bedeutend kleiner als die übrigen, deren runde Höfe einander fast berühren.

Arnbulacren mit 4 Reiben kleiner Warzchen, die ausseren lie- gen in der Porenzone und es wecbseln bier Warzen und Poren- paare mit einander ab.

Buccalfeld ganz nackt, mit grossen Buccalplatten.

Analfeld gross, fast nackt, nur in der Mitte ringsum den ko- nisch vorspringenden Anus kommen einige grössere, langlicbe Plattcben vor. Die Ocellarplatten und Genitalplatten sind fast gleicbgross. Primarstacbeln scbarf gezabnelt.

Das grösste Exemplar ist 10 mm. breit und 6 mm. boch; das

Buccalfeld kat 4 mm. Durchmesser, das Apicalfeld 7 mm., das Analfeld 5 mm.

Die Art ist besonders mit D. Antillarum Agass. nahe verwandt, untersckeidet sich aber sofort durch die Warzen zwischen den Porenpaaren, welche bei ersterer Art fehlen.

Hemipedina indica n. sp.

Stat. 267. 5° 54' S., 132° 56'.7 0., 984 M. Grauer Schlamm. 1 Ex.

Das einzige erbeutete Exernplar kat 19 mm. Durckmesser und ist 12 mm. koek. Die Interradien sind am Ambitus doppelt so breit als die Ambulacren, erstere zeigen 2 Reiken von Primar- warzen mit sekr grossen Höfen, sodass die über einander liegen- den einander beriikren. Dazwisckeu finden sick 2 Reiken von Se- cundarwarzen, welcke aber an der Apicalseite niebt zur Entwicklung gelangen. Rmgsum die grossen Höfe steken kleinere Secundar- und Miliarwarzcken und überdies kommt besonders deutlick an der Oralseite neben den Porenzonen je eine Reibe Secundarwarzen vor. Die Primarwarzen der Ambulacren sind bedeutend kleiner als die der Interradien. Die Poren sind deutlick in Bogen von je 3 Paaren angeordnet.

Das Peristom kat 9 mm. Durckmesser; die Buccalplatten sind klein. Das Apicalsystem kat 9 mm. Durckmesser; das Analfeld ist gross, bedeutend grösser als die Genitalplatten, am Rande nackt, sonst mit kleinen Stackeln tragenden Plattcken bedeckt. Geni- talplatten in der Mitte mit nackter Stelle, sonst namentlick dickt mit opkicepkalen Pedicellarien besetzt. Die Genitalöffnung liegt ganz nake der Spitze. Ocellarplatten klein, ganz von dem Anal- felde getrennt. Stackeln, sowie die Sckale fleisekfarbig rosa, am Ende lickter, daselbst stumpf. Die grossen Primarstackeln der Interradien ganz solide, bis 38 mm. lang und 2 mm. dick.

Micropyga violacea n. sp.

Stat. 170. 3° 37'.7 S., 131° 26'.4 O. 924 M., Feiner, grauer

Scklamm. 1 Ex, Der M. tuberculata Agassiz nake verwaudt, aber die Ambula-

eren an der Oralseite init je 4 Reihen von Primarwarzen. In den Interradien finden sich am Ambitus sehr zahlreiche Reihen von Primarwarzen, etwa 16. Von diesen erstrecken sich aber nur 2 bis ans Apicalsystem, jederseits derselben gehen die übrigen, na- raentlich die medianen, bald verloren, sodass das ganze Median- feld weiterhin nur Secundarwarzen aufweist, welche aber zahl- reicher sind als bei M. tuberculata. Auch der Genitalring und das Analfeld ist viel dichter mit Warzchen besetzt; an letzterem er- strecken sie sich fast bis zum Centrum. Das Mundfeld tragt winzige, langgestielte Pedicellarien in grosser Anzahl, wahrend es bei M. tuberculata ganz nackt ist. Weil alle grosseren Stacheln ab- gebrocheu sind, lasst sich nicht ermittehi, ob die oralen Stacheln am Eude eine kolbenartige Erweiterung tragen.

Das einzige erbeutete Exemplar hat 84 mm. Durchmesser, das Peristom 22 mm., das Apicalsystem 13 mm., das Analfeld 10 mm.

Astropyga denudata n. sp.

Stat. 207. 5° 7'.5 S., 122° 39' O. 148 M. Grauer Schlamm.

18 Ex. Stat. 306. 8° 27'.9 S., 122° 54'.5 O. 247 M. Sandiger

Schlamm. 3 Ex. Stat. 312. 8° 19' S., 117° 41' O. 274 M. Feiner, sandiger

Schlamm. 2 Ex.

Schale abgeflacht, leberbraun bis fleischfarben. Primarwarzen bedeutend sparlicher als bei den übrigen Arten dieser Gattung. An der Oralseite zeigen die Interradien nur 6 Reihen von den- selben, die ausseren liegen der benachbarten Porenzone parallel, wie es auch bei A. radiata der Fall ist; Ambulacren daselbst nur mit 2 Reihen von Primarwarzen. An der Dorsalseite beschranken sich die grossen Warzen der Interradien nur auf einen ausseren Saum, dessen Breite etwa 1j3 des Radius betragt; mehr central- warts finden sich nur rudimentare, ohne Stacheln. Auch die Secundartuberkeln horen weit vom Apicalsystem auf, sodass die Apicalseite bei dieser Art überhaupt sehr nackt aussieht. Primar- stacheln meistens einfarbig and nicht langer als der halbe Schalen-

durchmesser; bisweilen aber relativ langer oder baudirt. Aualfeld fast ganz nackt, ain Rande rait einer sehr schmalen Reihe klein- ster Plattenen. Von grosseren Analplatten findet sich nur je eine in der Nahe der Ocellarplatteu zwischen diesen und den angren- zenden Genitalplatten eingefügt, aber auch dies ist noch nicht bei allen Ocellarplatten der Fall. Die grössten Exemplare haben 70 — 90 mm. Durchmesser; das Buccalfeld nimmt '/4, bei den klei- neren Exemplaren etwa 1/3 desselben in Anspruch. Die Höhe be- tragt etwa 25 mm.

Echinus armatus n. sp.

Wahrscheinlich Sulu-See.

Das einzige Exemplarhat 76 mm. Durchmesser und ist 37 mm. hoch.

In den Interradien finden sich an der Apicalseite 2 Hauptrei- hen von grossen Primarwarzen ; jede derselben enthalt deren zwischen Apicalfeld und Peripherie etwa 9. lm Übrigen tragen diese Felcler daselbst nur Warzen von secundarer Grosse; es lassen sich in den Mittelzonen 2 Reihen erkennen, welche etwas grössere und mit den Primarwarzen alternirende Warzen enthalten, sonst sind die Interradien dicht mit Secundartuberkeln von unregelmassiger Anordnung besetzt. An der Oralseite zeigen sie 6 Reihen von Primarwarzen. Die Ambulacren enthalten deren nur 2, welche aber an der Apicalseite nur sparliche Tuberkeln aufweisen, indem nur je die 2e oder bisweilen selbst die 3e Platte einen tragt.

Die Stacheln sowie die ganze Schale ist bei dem Alcohol- Exemplare röthlich bis gelblich weiss. Die Primarstacheln sind bis 27 mm. lang und ragen sehr zwischen den viel kürzeren, nur eben 7 mm. langen Secundarstacheln hervor.

Das Peristom hat 19 mm. Durchmesser, das Apicalsystem 14 mm., das Analfeld 6 mm.

Echinocyamus scaber n. sp.

Stat. 65a. 7° 0' S. 120° 34.5 O. 1 Ex.

Stat. 208. 5° 39' S., 122° 12' 0. 1886 M. Grüner Schlamm. 2 Ex.

6

Stat. 211. 5° 40'. 7 S., 120° 45'.5 O. 1158 M. Grauer Schlamm. 1 Ex.

Schale abgerundet fünfeckig, wenig langer als breit ; die Apical- und Oralseite flach, das Apicalsystem knopfartig vorragend. An der Dorsalseite sind die Interradien nur wenig schmaler als die Anibulacralfelder, alle Platten, besonders in letzteren, in der Mitte etwas gewölbt. Die Ainbulacralblatter sind ausserst rudi- mentair, indem die Porenzonen nur je 2 — 3 Porenpaare enthalten.

Zwischen den Priruartuberkeln ragen zahlreiche dreieckige, spitze Hoeker hervor.

Buccalfeld central, kreisrund; das viel kleinere Analfeld ist ebenfalls rund oder nur sehr wenig breiter als lang und liegt in der Mitte zwischen Peristom und Schalenrand.

Die Exemplare sind etwa 6 mm. lang, 5 mm. breit, und 3 mm. hoch.

Echinocyamus provectus n. sp.

Stat. 59. 10° 22.7 S., 123° 16.5 O. 390 M. Grober Ko-

rallensand. 5 Ex. Stat. 133. Lirung, Salibabu. Bis 36 M. Schlamm und harter

Sand. 2 Ex. Stat. 204. 4° 20' S., 122° 58' O. 75—94 M. Sand und

Muschelschalen. 3 Ex. Stat. 260. 5° 36'.5 O. 132° 55.2 O. 90 M. Sand, Korallen

und Muschelschalen. 3 Ex.

Schale abgeflacht, oval, hinten fast immer breiter als vorn. Buc- calfeld fünfeckig, zwischen demselben und der Peripherie, oder letzterer etwas naher gerückt, liegt das viel kleinere langsovale Analfeld. Die fast geraden Porenzonen deutlich convergirend ; sie enthalten je 7 — 9 Porenpaare. Ambulacren viel breiter als die Interradien. Die radiaren Wande hangen nur oben und unten mit der Schale zusammen, sehen also wie breite, flachgedrückte und mehr weniger schief gestellte Pfeiler aus. Lange 9 mm., Breite 6,5 mm., Höhe 3 mm.

Fibularia cribellum n. sp.

Stat. 59. 10° 22'.7 S.. 123° 16'. 5 O. 390 M. Grober Korallen-

sand. 1 Ex. Stat. 65a. 7° 0' S., 120° 34'.5 O. 510 M. Korallenboden. 1 Ex. Stat. 95. 5° 43'.5 N. 119° 40' O. 522 M. Steiniger Boden. 1 Ex. Stat. 98. 6° 9' N. 120° 21' ü. 350 M. Sand. 1 Ex. Stat. 104. Sulu. 14 M. Sand. 1 Ex.

Stat. 164. 1° 42'.5 S. 130° 47'.5 O. 32 M. Sand mit Stein- chen und Muschelschalen. 1 Ex. Schale eiförmig, abgeflacht. Mundfeld langsoval, gleich dahinter das viel kleinere, runde Analfeld.

Ambulacralporen sehr gross, aber in sebr geringer Anzahl vor- handen, im Ganzen nur etwa 30 — 36. Meistens enthaJt das un- paare Ambulacrum deren nur 8, die mittleren Ambulacren nur je 4. Die Porenzonen erstrecken sich fast bis zum Schalenrand, und die Interradien sind an der Apicalseite so ausserordentlich schmal, dass die Ambulacralporen fast gleichmassig über dieselbe zerstreut zu sein scheinen. Der Madreporit zeigt nur eine ein- zige Pore.

Die grössten Exemplare sind etwa 7 mm. lang, 5 mm. breit, 3 mm. hoch.

Clypeaster rarispinus n. sp.

Stat. 1. 7° 27'.5 S., 113° 8'.5 O. 37 M. Grauer Schlamm. 2 Ex.

Stat. 2. 7° 25' S., 113° 16' O. 56 M. Grauer Schlamm. 3 Ex.

Stat. 51. Molostrasse. 69—91 M. Sand. 12 Ex.

Stat. 53. Nangamessi, Sumba. Bis 36 M. Korallensand. 1 Ex. Schale fünfeckig, zwischen den Ecken eingebuchtet, die Lange und Breite gleichgross; die Schale ist in der Region der vorderen Ambulacren am breitesten. Die Dorsalseite in der Mitte kegel- förmig vorgewölbt. Die Ambulacralblatter am Ende geschlossen, fast gleichlang, oder die mittleren etwas kürzer, sie erstrecken sich bis ungefahr halbwegs den Schalenrand. Das Analfeld liegt an der Oralseite, sehr nahe dem Rande; es ist etwas breiter als lang. Die Ambulacralfurchen erstrecken sich bis zur Peripherie.

Die Primartuberkeln sind sparlich vertreten, bei den grössten Exemplaren finden sich deren nur ca. 20 auf den mittleren Inter- ambulacralplatten der Dorsalseite. Zwischen denselben kommen viele von einander getrennte Miliartuberkeln vor.

Das grösste Exemplar ist 60 mm. lang; die Höhe betragt ca. 6 mm.

Aphanopora n. g. echinobrissoides n. sp.

Stat. 59. 10° 22'.7 S., 123° 16'.5 O. 390 M. Grober Ko-

rallensand. 1 Ex. Stat. 98. 6° 9' N. 120- 21' O. 350 M. Sand. 1 Ex.

Schale eiförmig, hinten stark erweitert, abgeflacht, die Oral- seite median vertieft, das Mundfelcl queroval, weit nach vorn ge- rückt, das Analfeld langsoval, an der Apicalseite in einer untiefen Furche gelegen. Nur am Rande findet sich eine Reihe grösserer Platten, sonst wird es von sehr kleinen Plattenen zusammenge- setzt. Floscelle wenig entwickelt.

Schale gleichmassig, aber nicht dicht mit kleinen Primarwarzen besetzt; es finden sich deren etwa 7 in den mittleren Interradial- platten der Apicalseite. Zwischen denselben stehen zahlreiche Miliarwarzchen.

Ambulacren der Apicalseite schmal, Poren ungepaart und so winzig, dass sie auch an einer trockenen Schale kaum erkennbar sincl. Ambulacralblatter nicht ausgebildet. Das Apicalfeld enthalt 2 Genitalporen.

Lange 15 mm., Breite 12 mm., Höhe 6 mm.

Die Gattung ist mit Echinobrissus nahe verwandt, unterscheidet sich aber sofort durch die fehlenden Ambulacralblatter bez. die ungepaarten Poren. Namentlich mit Echinobrissus (Oligopodia) recens Milne Edw. hat die Art in der Forin grosse Ahnlichkeit.

Neolampas tenera n. sp.

Stat. 59. 10° 22.7 S., 123° 16'.5 O. 390 M. Grober Ko- rallensand. 6 Ex. Schale oval, etwas abgeflacht, der N. rosteUata sehr ahnlich,

9

aber durch das querovale Analfeld sogleich von derselbeu zu unterscheiden.

Peristom breiter als laDg, fünfeckig. Das Analfeld liegt am ab- gestutzten Hinterende der Schale in einer sehr untiefen runden Grube; der Anus ragt uur ganz wenig vor. Es finden sicb nur 2 Genitalporen. Die Primartuberkeln sind weniger zahlreich als bei N. rostellata ; die mittleren Interradialplatten der Apicalseite enthalten deren nur 6 — 7.

Lange 13 rum., Breite 11 mm., Höhe 6,5 mm.

n. g. relictus n. sp.

Stat. 95. 5° 43'.5 N. 119° 40' O. 522 M. Steiniger Boden. 1 Ex. Stat. 145. 0° 54' S. 128° 39.9 O. 827 M. Harter Boden. 2 Ex.

Schale dick, eiförmig, oben stark gewölbt, uuten weniger, am Ambitus sehr gleichmassig gerundet ; die Oralseite fast flaeh, das orale Plastron etwas vorragend.

Vertex fast central, gleich dahinten das wie bei Ananchytes gebildete Apicalsystem. Ocellarplatten bedeutend kleiner als die Genitalplatten ; 4 Genitalporen.

Buccalfeld halbmondförmig ; die Unterlippe ragt nur wenig vor. Analfeld nur wenig breiter als lang, am hinteren abgestutzten Schalenende gelegen.

Primartuberkeln alle klein, gleichmassig zerstreut, mit nur 4 mm. langen Stachelchen. Dazwischen kommen zahlreiche Miliar- warzchen vor.

Alle Ambulacren gleichgebildet, also auch das vordere mit ge- paarten Poren und gar nicht vertieft. Porenzonen alle fast gerade, mit zahlreichen Porenpaaren. Die respiratorischen Füsschen der petaloiden Partie bildeu einfache dreieckige Plattenen, im Übrigen sind die Füsschen einfach schlauchförmig, mit durchlöcherten Platten als Kalkkörperchen. Pinselförmige Sinnesfüsschen ringsum das Mundfeld stark entwickelt. Auch ausserhalb der petaloiden Partie sind die Poren noch gepaart.

Orales Plastron langgestreckt, ein modificirtes Meridosternum bildend. Die Platte b 2 nimmt die ganze Breite des Sternums in

10

Anspruch, dahinter liegen ueben einander die gleichgrossen Platten b 3 uncl a 2, und auf diese folgt wieder, einzeln liegend und symmetrisch von Form, die Platte a 3. Die folgenden Platten sind je beiderseits fast gleich entwickelt und je zu zweien neben ein- ander gelagert.

Subanale Fasciole vorhanden. Sie umgiebt einen fünfeckigen Raum, welcber grössentbeils von der Platte a 3 eingenommen wird, Ambulacralporen liegen nicbt innerhalb desselben.

Das grösste der vorliegenden Exemplare ist 65 mm. lang, 60 mm. breit und 40 mm. bocb. Die Farbe ist dunkel violet mit braun- licbem Anfluge.

Wahrend bis jetzt von recenten Ananchytiden nur die durch vereiuzelt stebende Poren ausgezeicbneten Urecbiniden bekannt waren, liegt bier der erste recente Vertreter der ecbten Anan- chytiden vor. Die Gattung hat mit mancher fossilen Form grosse Ahnlichkeit, unterscbeidet sich aber durch das Vorbandensein der subanalen Fasciole und das sehr specialisirte Meridosternum.

Sternopatagus n. g. Sibogae n. sp.

Stat. 295. 10° 35'.6 S., 124° 11.7 O. 2050 M. Feiner grauer Schlamm. 1 Ex.

Schale dünn, stark kugelig gewölbt, nameutlich an der Dorsal- seite, etwas breiter als lang; Mundfeld tief eingesenkt am Ende einer Langsgrube der Oralseite, oval, vertikal gestellt. Am hinteren Ende der Oralseite findet sicb das fast runde Analfeld.

Ambulacralplatten so gross wie die Interradialplatten, Poren ungepaart, winzig. Füsschen einfach cylindrisch, ohne Kalkkör- perchen ; um das Buccalfeld steben einige sehr kleine, rudimen- tare pinselförmige Sinnesfüsschen.

Apicalsystem verlangert, nach dem Typus von Ananchytes ge- bildet, die beiden vorderen und die beiden hinteren Genitalplatten durch die zwei einander berührenden mittlereu Ocellarplatten von einander getrennt. Ocellarplatten gross. Es sind 4 Genitalporen da. Alle Platten gleichartig mit kleinen Primarwarzen besetzt,

11

ebensolcbe fiuden sich auch fast auf der ganzen Unterseite, nur ani oralen Plastron kommen etwas grössere vor. Letzteres bildet eiu Meridosternum, welches dem von Urechinus fast in Allem ahnlich ist. Die Platte b 2 nimmt die ganze Breite des Sternums in Anspruch, hinter derselben liegen a 2 und b 3 neben einander und sind fast gleichgross. Das Labrum ist von der Platte b 2 getrennt, weil die beiden benachbarten Ambulacren sich gleich hinter demselben in der Medianlinie der Schale berühren. In weitem Kreise verlauft ringsum das Sternum, ganz an der Oral- seite, eine Fasciole, welche sich vorn in der vor dem Mundfelde liegenden Grube verliert.

Das einzige vorliegende Exemplar ist 64 mm. lang, 70 mm. breit, 53 mm. hoch. Das Buccalfeld liegt 35 mm. vom hinteren Schalenende entfernt.

Diese neue Gattung ist höchst merkwürdig, indem sie einer- seits die ïïauptmerkmale der Pourtalesiiden zeigt, andererseits Manches mit den Ananchytiden gemeinsam hat, und so beide Gruppen in wünschenswerth ester Weise mit einander verbindet. Durch die eingehende Untersuchung derselben bin ich zu der Überzeugung gelangt, dass die Pourtalesiiden von den Ananchy- tiden herzuleiten sind. Gerade die neue Gattung stellt sich als die primitivste der 4 Gattungen ersterer Gruppe dar.

Palaeopneustes spectabilis n. sp.

Stat. 74. 5° 3'.5 S. 119° 0' O. 450 M. Globigerinen-Schlamm.

13 Ex. Stat. 212. 5° 54'.5 S. 120° 19'.2 O. 462 M. Peiner Schlamm.

1 Ex. Stat. 297. 10° 39' S. 123° 40' O. 520 M. Grauer Schlamm. 1 Ex. Schale hoch gewölbt, an der Oralseite sehr flach, am Ambitus ziemlich scharfrandig, daselbst vorn mit seichtem Einschnitt, hin- ten etwas verschmalert.

Mundfeld sehr excentrisch nach vorn gerückt. Analfeld ganz hinten an der Oralseite, queroval.

12

Priuiartuberkeln in den Interradien sparlich, zerstreut; dazwi- schen finden sich nur Miliartuberkeln. Vou den Ambulacren weisen nur die hinteren einige wenige Primarwarzen zwischen den Porenzonen auf. Primarstacheln der Apicalseite etwa 40 mm. lang, etwas gebogen, am Ende spitz, mit fast glatter Oberflache.

Orales Plastron langgestreckt. Ambulacren der Oralseite nur mit Miliarstacheln. Die marginale Fasciole deutlich, aber schmal.

Ein grosses 151 mm. langes Exemplar ist 132 mm. breit, 68 mm. hoch. Das Peristom ist 21 mm. breit und liegt ] 14 mm vom hintereu Schalenende entfernt. Das Analfeld ist 14x10 mm. gross.

Palaeopneustes fragilis n. sp.

Stat. 18. 7° 28'.2 S., 115° 24',6 O. 1018 M. Feiner, grauer

Schlamm. 1 Ex. Stat. 45. 7° 24' S., 118° 15'.2 O. 794 M. Feiner, grauer

Schlamm. 9 Ex. Stat. 85. 0° 36'. 5 S., 119° 29'.5 O. 724 M. Feiner, grauer Schlamm. 3 Ex. Schale dünn, sehr zerbrechlich, oberseits hoch gewölbt, am Ambitus gerundet, vorn mit seichtem Einschnitt; die Oralseite flach. Mundfeld weit nach vorn gerückt ; Analfeld am hinteren Schalenende, bei oraler Ansicht noch gerade eben bemerkbar. Vorderes Ambulacrum in einer sehr seichten Furche. Die Apicalseite ist dicht und sehr gleichmassig mit nur 5 mm. langen Stachelchen besetzt, nur hin und wieder kommen in der Nahe des Apicalfeldes und des vorderen Ambulacrums etwas grössere Warzen vor. An der Oralseite sind die Primarstacheln bis 15 mm. lang, die Muteren Ambulacren zeigen daselbst nur üusserst kleine Miliarstachelchen. Keine Spur von Fasciolen.

Ein grosses, 127 mm. langes Exemplar ist 112 mm. breit und etwa 80 mm. hoch, die Unterlippe liegt 89 mm. vom Hinter- ende der Schale entfernt.

Plesiozonus n. g. hirsutus n. sp.

Stat. 38. 7° 35'.4 S., 117° 28'.6 O. 521 M. Korallenboden. 1 Ex. Schale dick, die Apicalseite hoch kegelförmig gewölbt, das vor-

13

dere Ambulacrum nicht vertieft, die Oralseite ganz flach. Ambitus etwas gerundet, vorn ohne Einscbnitt.

Buccalfeld sehr weit nach vorn gerückt; das Analfeld liegt ganz hinten au der Oralseite.

Ambulacren an der Apicalseite sehr schmal, nur nahe dem Ambitus stark erweitert, die Platten zahlreich und niedrig. Das vordere Ambulacrum ohne gepaarte Poren. An den übrigen sind die Po-renzonen fast gerade, und liegen der Mediannaht der Ambulacren so stark genahert, dass ein eigentliches Mittelfeld nicht ausgebildet ist. Die mittleren und hinteren Ambulacren enthalten in beiden Halften am Ende der petaloiden Partie ein Paar eingeschlossene Platten, welche mit normalen, breiten Platten abwechseln. An der ganzen Schale finden sich überhaupt keine grössere Stacheln, indem die der Apicalseite höchstens 5 mm. die der Oralseite 8 — 9 mm. lang sind. Das Plastron ist sehr langgestreckt.

Fasciolen fehlen. Das Apicalfeld liegt etwas vor der Mitte der Schale, es enthalt 3 Genitalporen.

Das einzige vorliegende Exemplar ist 95 mm. lang, 84 mm. breit, 60 mm. hoch.

Die Gattung ist wohl mit Palaeopneustes nahe verwandt, unter- scheidet sich aber besonders durch die einander sehr genaherten Porenzonen und durch die Lage der eingeschlossenen Platten.

Linopneustes excentricus n. sp.

Stat. 271. 5° 66'.7 S., 134° 0' O. 1788 M. Blaugrüner

Schlamm. 1 Ex. Stat. 314. 7° 36' S., 117° 30'.8 O. 694 M. Feiner, sandiger

Schlamm. 10 Ex.

Schale dünn, flach gewölbt; die grösste Höhe liegt */4 der Schalenlange vom Vorderende entfernt ; hinten starker verschma- lert als L. Murrayi und daselbst nicht eingebuchtet. Die Oral- seite flach.

Buccalfeld nach vorn gerückt; Analfeld bei oraler Ansicht nicht

14

erkennbar, am hinteren Schalenende gelegen, nur wenig breiter als lang. Apicalfeld nach vorn gerückt, bei einem 73 mm. langen Exemplar 50 mm. vom hinteren Schalenende entfernt. Unpaares Ambulacrum fast nicht vertieft.

Die Interradialplatten der Apicalseite enthalten je in der Mitte eine Gruppe von bis 6 Primarwarzen, deren Stacheln meistens etwa 20 mm. lang sind. Die Ambulacren zeigen daselbst zwi- schen den Porenzonen nur Secundarwarzen. An der Oralseite finden sich in den hinteren Ambulacren nur Miliarstachelchen.

Das grösste Exemplar ist 73 mm. lang, 60 mm. breit und 32 mm. hoch.

Homolampas rostrata n. sp.

Stat 314. 7° 36' S., 117^ 30'.8 O. 694 M. Feiner, sandiger

Schlamm. 1 Ex. Stat. 316. 7° 19'.4 S., 116° 49'.5 O. 538 M. Feiner, sandiger Schlamm. 1 Ex.

Umriss der Schale etwas birnförmig, das Hinterende schmal und verliingert, die Schale vorn mit einer untiefen Furche. Zn beiden Seiten derselben findet sich eine dichte Reihe von Primarwarzen, welche lange Stacheln tragen; ein Paar ebensolcher kommen je in den mittleren und im hinteren Interradius vor, alle innerhalb der bei dieser Art deutlich erkennbaren, aber schmalen, peripetalen Fasciole. Die subanale Fasciole ist breiter, sie liegt fast vertikal, ringsum das vorgezogene Hinterende der Schale.

Miliarwarzen nicht zahlreich. Das orale Plastron ragt kielförmig vor. Am hinteren Eude der Dorsalseite findet sich das fast runde Analfeld.

Lange der beiden Exemplaren 18 mm., Breite 11 mm., Höhe 6 mm.

Phrissocystis humilis n. sp.

Stat. 212. 5° 54'.5 S., 120° 19'.2 O. 462. M. Feiner Schlamm. 1 Ex.

Schale sehr dünn, stark abgeflacht, oval, unten ganz fiach, oben gewölbt. In der Anordnung der grossen Tuberkeln sieht

15

die Art der Ph. aculeata Agassiz sehr ahnlich ; die Primiirstacheln sind über die ganze Apicalseite fast gleicblang (35 mm.), etwas gebogen und allseitig dicht mit scharfen Sagezahnchen besetzt.

Das orale Plastron ist lang und schmal, ganz flach. Am hin- teren Ende findet sich eine bisquitförmige, etwa 30 mm. breite subanale Fasciole; dieselbe gehort ganz der Oralseite an; dahinter liegt an dem schief nach vorn abgestutzten hinteren Schalenende das fast runde Analfeld.

Wie bei Phr. aculeata Agass. finden sich Doppelporen nur ganz in der Nahe des Apicalfeldes.

Das einzige vorliegende Exemplar ist 92 mm. lang, 75 mm. breit, 33 mm. hoch.

lm Ganzen wurden durch die Siboga-Expedition ca. 100 Arten erbeutet. Von diesen fanden sich 40 ausschliesslich in mehr als 200 M. Tiefe; 40 andere wurden nur in geringerer Tiefe ange- troffen, wahrend die übrigen 20 auf beiden Seiten der erwahnten Grenze gesammelt wurden.

Von eigenthümlichen Bildungen, welche ich wahrend der Unter- suchung beobachtete, seien hier noch die Füsschen von Micropyga tuberculata Agass. erwahnt. Dieselben sind zweireihig angeordnet. Wahrend die der inneren Reihen gewöhnliche Saugfüsschen dar- stellen, sind die der ausseren Reihen sehr stark entwickelt und tragen auf oft langem Stiele eine sehr breite Saugscheibe, welche ein Kalkgerüst enthalt, dessen Bau bei weitem verwickelter ist als bei den grossen rosettenförmigen Füsschen der Spatangiden. Eigenthümlich ist auch die schön ankerförmige Gestalt der Kalk- körper in den Stielen. In den normalen Saugfüsschen sind diese Körperchen von ahnlicher Form, aber viel weniger regeluiassig.

Drüsenpedicellarien beobachtete ich bei mehreren Arten ; gemmi- forme z. B. bei Echinus armatus mihi, Salmacis sphaeroides L., Temnopleurus toreumaticus Klein, Prionechinus forbesianus Agass., Pseudoboletia maculata Trosch., Boletia pileolus Lam. Die 2 letzt-

16

geuanuteu Arten besitzen deren 2 verschiedene Formen ; ausserdem finden sich hier au den Stielen noch Stieldrüsen.

Die Klappen enden bei allen diesen Pedicellarien mit einer hakenförraig unigebogenen Spitze, welche an der Oberseite bis nahe dem Ende rinnenförmig vertieft ist. In dieser Rinne verlauft der Ausführungsgang der Giftdrüsen.

Boletia pileolus Lam. besitzt überdies noch Globiferen, welche den von Hamann bei Sphaerechinus beschriebenen sehr ahnlich sind.

Sehr schone Beispiele von Drüsenpedicellarien kommen auch bei den Aspidodiadematidae vor. Diesel ben enthalten hier je i Drüsen- sackcheu, deren Ausführungsgange neben einander am distalen Ende der Pedicellarie münden. An derselben Stelle findet sich hier noch ein kleines Köpfchen, welches noch deutlicb erkennen lasst, dass wir es hier mit einer rudimentaren ophicephalen Pedicellarie zu hun haben, was mir auch wohl bei den ahnlich ausseheuden Drüsenpedicellarien von Centrostephanus longispinus der Fall zu sein scheint. Die Globiferen dieser Art, sowie auch die, welche ich bei Echinothrix diadema L. und Astropyga denudata mihi beobachtete, unterscheiden sich von den eben erwahnten Gebilden fast nur durch das Fehlen des Köpfchens. Es spricht somit Vieles dafür, dass auch diese als aus ophicephalen Pedicellarien hervor- gegangen zu betrachten sind, und also morphologisch von den Globiferen von Sphaerechinus, Boletia u. A. verschieden sind.

NOTES ON ACARI

SEVENTH SERIES l)

BY

D*. a. c. oudemans

With PI. I-IV

1. Liponyssus nmsculi (C. L. Koch.)

With Plate I fig. 1—2.

Amongst numerous Liponyssus musculi (C. L. Koch) captured by Mr. A. S. Poppb on a Vespertilio pipistrellus I found five specimens of a nympha, which has the specific characters of that, described and delineated by me in the Tijdschrift der Nederlandsche Dierkundige Vereeniging, ser. 2, vol. 7, p. 293, PI. VIII, fig. 19 — 22, viz. as the nympha of the above named species. I therefore consider my nympha described in the above mentioned volume as the protonympha and the new one as the deutonympha.

1) The First Series appeared 15, I, 1897 in the Tijdschrift voor Entomologie v. 39, p. 175—187.

The Second Series appeared 5, X, 1900 in the Tijdschrift voor Entomologie v. 43, p. 99—128.

The Third Series appeared 30, XI, 1901 in the Tijdschrift der JNed. Bierk. Vereen. ser. 2, v. 7, p. 50—88.

The Fourth Series appeared 18, VII, 1902 in the Tijdschrift der Nsd. Bierk. Vereen. ser. 2, v. 7, p. 276—311,

The Fifth and the Sixth Series will appear in the Tijdschrift voor Entomologie.

The Series are independant one from another.

Deutonympha (Fig. 1 and 2). Length: 440 p. Colour: white. — Shape like that of the protonympba, imtnediately, howev'er, distin- guishable from it by its larger posterior dorsal shield and by its longer bristles. The specific characters : four intermediate shields and four bristles on the posterior dorsal shield are present. The ventral side shows us an anal shield which is truncated anteriorly. The peritrema is not longer than that of the protonyrnpha.

Female. The feinale seems to be oviparous, for one of my female bears au egg with a distmet shell. The surface of it shows a reticul- ation with almost hexagonal meshes. I thiiik such a shell would not be formed if the animal were viviparous, like e. g. L. lobatus Klti.

2. Liponyssus lobatus Kit.

With Plate I fig. 3—17.

Larva (Embryo). I have dissected this larva from the uterus of a female. Fig. 3 shows us an embryo (larva) within the envelops. Distinctly visible are : the two mandïbles, the two maxillae, the two maxillar palps, three pairs of legs, the lst and 2d femur already provided with the two bristles so characteristic in the whole subfamily of Dermanyssinae, and two pairs of hairs behind the anus. It measures 360 fx.

Larva (Embryo). I have treated during 5 miuutes this embryo with a solution of caustic kali of about l5°/0 in a temperature of 50° C. It stretched its legs, the envelops burst and the larva got free (Fig. 4). The legs are provided with all the hairs of the nymphae and adults! On the femur 1 and 2 the two characteristic bristles are discernable. On the dorsum 9 pairs of minute hairs are present alrnost corresponding with those of the anterior shield of the nympha. More backward one pair of minute hairs, and quite posteriorly 6 pairs of singular curved, distally knobby hairs, not corresponding with any hairs of the nympha or adults.

Remark. Berlese's assertion that the Dermanyssinae are oviparous (Mesostigmata p. 18) seems to be premature. Here we have a viviparous one, bringing forth larvae, whilst Spinturnicinae bring forth nymphae!

19

Nymplia. — Length 520 ,«. — Colour white, or pale. — Shapé like that of nymphs of other species, but somewhat broader, especially on the abdomen. — Dorsal side. (Fig. 5). The anterior dorsal shield is nearly triaugular in shape, with its top forward and with convex sides; it is scaly and provided with 4 rows of little hairs ; the two marginal rows are of 4 hairs each, the two inner rows of 7 hairs each; further indistinct pits (Erosions- gruben Kolenati) are visible. The posterior dorsal shield is broad pentagonal with its top forward and provided with 12 little hairs; its breadth is about s/3 of that of the anterior shield. Tb ere are 4 distinct intermediate shields, nearer to the anterior than to the posterior dorsal shield ; they are placed nearly in a quadrangle; each of the foremost pair is as it were fused from two smaller shields. Behind these distinct intermediate shields there were 4 dull unwriukled spots visible, which I consider as rudimental intermediate shields. The unprotected skin of the dorsum is provided with little hairs, especially on the sides, where they form almost two marginal rows.

Ventral side. (Fig. 6). The sternal shield is small subheptagonal with top backward, and provided with 6 hairs. The anal shield is small, triangular, truucated anteriorly, cribrated posteriorly. Around this shield there are many little hairs. Peritrema usual, short, (Fig. 6.).

Epistoma (Fig. 5 ) projecting far forward, reaching almost the middle of the 3d joint of the maxillar palps, with almost parallel sides and denticulated truncated top.

Maxillar palps with apendage ventrally of the lst joint. (Fig. 6 and 7). Legs short, about as long as the width of the body. On the outer side of coxae 1 and 2 a minute comb is visible, both when the auimal is viewed dorsally and ventrally (Fig. 5 and 6). On the coxa 3 a similar comb is visible on the fore- and hind side (Fig. 6 ). On coxa 2 there is a chitinous spine directed forward (Fig. 6).

Male. Length from 575 — 640 p. — Colour very pale;. with a common pocket magnifying glass, however, the honey-coloured

20

dorsal shieid is distinctly visible. — Shape like otker inales, esp. L. lepidopeltis Klti ; the body is sinuated outward above the rostrum, above the coxae 1 and 2 and between the legs 3 and 4.

Dorsal side (Fig. 8). The dorsal shieid is broadest on the shouklers, tapering rapidly toward the apex, slowly backward, with rounded posterior margin. This margin forms a crescent shaped free blade above the dorsum, like in L. corethroproctus Oudms. The wrinkles of the soft skin run under this free blade. The hairs on the dorsal shieid are nearly the same in number as well as is position as on the two dorsal shields and on the intermediate space of the nymph. Moreover the dorsum is almost hairless, showing only almost invisible hairs ou the posterior part of the abdomen.

Ventral side (Fig. 9). Between the bases of the maxillae and the mentum there is a part distinctly scaly, consequently a shieid.

1 will call it mentonal shieid. Between the mentum and the sterni- genital shieid there is a praesternal shieid. Then follows the sterni-genital shieid, with two anterior and two lateral corners, directed toward the part between coxae 1 and 2, and between

2 and 3. Five pairs of little hairs are planted on the margins of this shieid. The anterior margin is excavated to receive the genital aperture. The posterior margin is rounded. The ventri-anal shieid consists of a ventral and an anal part, both loug and triang- ular with top backward. Aside of this shieid there are numerous little hairs.

The peritrema (Fig. 8 and 9) immediately runs dorsalwards and remains there, following the edges of the dorsal shieid till above the coxae 1.

The epistoma (Fig. 8) is pointed anteriorly. lts sides are first almost parallel, then tapering toward the end.

The mandibles (Fig. 10) show a curious distally truncated immovable finger, which is denticulate on its end and bears a very sinall knob, probably a rudiment of a dog-tooth. The movable finger is a strong crooked hook, without any teeth, but provided ventrally and outward with a somewhat boat-shaped appendage (copulation organ) which looks like that of L. lepidopeltis Klti. —

21

Fig. 11 represeuts the two maudibles seen form above; fig. 12 the right ruaudible from below; fig. 10 the left mandible from the left (outer) side.

Hypostoma, maxillar palps. The hypostoma immediately reminds us of that of L. lepidopeltis Klti. The bases are suddenly truncate anteriorly, and bear thin, transparent, lanceolate iuner and outer malae. They leave between them a split. The first article of the palp bears ventrally a swallow's nest-looking appendage like in the nymphs (Fig. 9, 13, 7).

Legs. The coxae 1 and 2 bear on their outside the above des- cribed minute" comb. The coxae 1 moreover have a chitinous pin directed forward, and ventrally a crescent-shaped little chitinization. Fetnale. Length 600 — 665 p, — Colour like that of the male. — Shape broader than the male, especially its abdomen, which may be very swollen (Kolenatt's »lobatus"). Like in the male the body projects with sinuosities above the epistoma, above the coxae 1 and 2, and between the coxae 3 and 4. — Dorsal side (Fig. 14). The dorsal shield is posteriorly wider than ante- riorly ; its hindmost part, however, tapering rapidly towards the end, which is rounded. The hairs on it are nearly the same in number and position as in the male. Quito along the foremost 2/3 part of the sides of the shield there is a row of little hairs directed backward and inward, lying over the margin of the shield. Further the shield is surrounded by a broad unprotected part of the dorsal skin, scattered with little hairs. The posterior edge of the abdomen shows a slight curve inward.

Ventral side (Fig. 15). Here too a mentonal and a praesternal shield is present. The sternal shield is trapezoidal with two corners looking toward the space between coxae 1 and 2, and bearing 6 hairs. Posteriorly it is excavate roundly to receive the anterior margin of the genital shield, which reacbes far backward and probably is partly a ventral shield. The anal shield is triangular. The hindmost top of the genital and the anal shield are surrounded by numerous little hairs.

Peritrema. Here too the peritrema immediately runs to the

22

dorsal side and remains there, running along the dorsal shield till above the coxae 1.

Epistoma like that of the male.

Mandibles (Fig. 16 and 17) remembering of those of L. lepido- peltis Klti. The immovable finger, however, has no crooked appen- dages dorsally and outward, but 3 hooks ventrally and inward. The movable finger has a knife-like inner blade with a hook or tooth directed forward.

Hypostoma, maxillae, palps. Like those of the male, except that the inner malae are bowed inward and cross with their tops (Fig. 15).

Habitat. Vesperugo noctula.

Patria. Germany.

3. Lipoiiyssus albatus (C. L. Koch).

With Plate, I, fig. 18-25.

Nympha. Length 360 p. — Colour white, or pale. — Shape like that of the nymphae of the other species of Liponyssus. — Dorsal side (Fig. 18). There is one dorsal shield, without any structure, long-oval, with the top turned backward. On this shield there are four longitudinal rows of hairs, two marginal and two medial. The posterior pair of hairs is long. The soft skin of the abdomen bears hairs too. — Ventral face (Fig. 19). The sternal shield is long, with 4 pairs of hairs. Between this and the anal shield the usual three pairs of hairs are present; the soft skin behind the coxae 4 and surrounding the anal shield is provided with many hairs.

The peritrema is curious ; it reaches the level between legs 1 and 2.

The legs 1 and 2 are obviously thicker than 3 and 4. On femur 1 and 2 we observe two spines (Fig. 18). The coxa 2 bears two spiues, one directed forward, one backward (Fig. 19); coxa 3 bears two spines turned backward.

Epistoma triangular, pointed anteriorly. — Mandibles without teeth. — The hypostoma was not distinct enough, to give parti- culars. The palps are usual.

23

Male. — Length of the dorsal shield 500—540 p., of the body 504—590 ^. — Colour like straw. — Dorsal side (Fig. 20) protected by one dorsal shield, sinuated outward above the rostrum and the legs 1 and 2, with almost parallel sides, rounded posteri- orly, without auy structure, with two median broken rows of small hairs and two lateral rows of longer hairs, viz. five on each shoulder, one above leg 4 and three pairs on the rounded posterior margin. The soft unprotected part of the dorsum is white, wrinkled parallel to the margins of the shield, and provided with 4 pairs of long hairs posteriorly, and two exactly on the posterior margin, which is sharp (Kolenati's Kleberand). — Ventral side (Fig. 21). The sterni-geniti-ventri-anal shield is wicle, wider than in any other known species of Liponyssus. The hairs on the unprotected portion of the belly are rather long. Legs. Coxa 2 bears a sharp spine directed forward and a second ditto directed backward, whilst coxa 3 has three spines, of which two are directed back- ward and one outward. — Mandibles (Fig. 22) almost toothless. Yet the fixed finger has a rudiment of a cheek-tooth and the movable one two rudiments of incisors.

Female. — Lengtli of the dorsal shield 560 ,a. ; of the body 570 to 600 p. — Colour like straw. — Shape broad oval, with top backward, but when the animal is well fed the top of the egg is directed forward. — Dorsal side (Fig. 23) protected by one shield, sinuated outward above the rostrum and above the coxae 1 and 2 ; sides rounded, posteriorly slightly sinuated inward ; quite posteriorly rounded ; without any structure, with all the hairs of about equal length. The unprotected part of the body white, wrinkled parallel to the shield, with about 5 pairs of hairs. — Ventral side (Fig. 24). There is a distinct trapezoidal sternal shield, nearly straight anteriorly, excavated deeply posteriorly, provided with three pairs of hairs. The genital shield, which is apparently a geniti-ventral one, oval or elliptical. The skin between sternal and genital shields radiates strongly. Anal shield large, oval, with top backward. On the sides of genital and anal shields about 13 pairs of hairs. — Peritrema, epistoma, liypostoma and legs like

24

those of the male ; coxa 2 with two spurs, one forward and one backward; coxa 3 with two spurs, turned backward. Mandibles chelate, without teeth ; movable finger as long as the iinmovable one, provided ventrally with a transparent membrane which projects beyond the finger's top, and gives to the finger the shape of a rasor (Fig. 25).

Habitat: Talpa europaea, Vespertilio serotinus, Vespertilio dasy- cneme, Vespertilio murinus, Vesperugo noctula, Mus musculus, Mus rattus, Paludicola ampliibius, Putorius erminea.

Patria: Germany, Italy, Netherlands, Russia.

4. Liponyssus albato-affinis Oudras., nov. sp.

With Plate II, fig. 26-31.

Nymph (Fig. 26 and 27). — Length from 360—460 (a. — The differences between this nymph and that of L. albatus (O. L. Koch) lie in the absence of tubercles on the femur 1, the wider dorsal shield, the arrangement of the minute hairs on it, which is more of the usual type, the smaller number of hairs between the sternal and anal shields, the absence of a posterior thorn on coxa 2, and the absence of posterior thorns on coxa 3.

Male (Fig. 28 and 29). — Length about 430 p. — It differs from that of L. albatus (C. L. Koch), in the epistoma, which ends in three points or cusps, and which is laterally bent downward, so as to enclose the mandibles — indeed a curious feature. — Further the hairs on the dorsal shield are minute; there is a distinct praesternal shield ; the ventral part of the sterni-geniti- ventri-anal shield is distinct and almost circular. The coxa 2 bears only one spine or thorn directed forward, and the coxa '6 only two spines, directed backward.

Female (Fig. 30 and 31). Length about 465 p. The dorsal shield is not so wide as that of L. albatus (C. L. Koch), and has almost parallel lateral margins. Fosteriorly its edges are sinuated a little inward, leaving at the right and at the left a part of the dorsum unprotected. The hairs are smaller than in the related

25

species. Ventrally the veutral portion of the geniti-ventral shield is wider and more rounded posterioly.

Habitat: Mus rattus, Arvicola arvalis.

Patria : Netherlands, Germauy.

5. Liponyssus koleiiatii Oudms., uov. sp.

With Plate II, Fig. 32-34. Of this species I found only a male; it was preserved in spirits and caught with other parasites on Vespertilio pipistrellus by Mr. S. A. Poppe of Vegesack. The species is related to L. albatus (C. L. Koch).

Male. — Length about 530 f*. — Dorsal side. One wide dorsal shield with the usual hairs, which are minute. The anterior part of the peritrema (Fig. 32) is dorsal and extends to the first leg. On the ventral side (fig. 33) we observe a praesternal shield and a sterni-geniti-ventri-anal shield. The coxae 2 bear a strong spine directed forward and the two usual hairs directed outward. The coxae 3 have their anterior hair strong and directed outward. The legs are short and rather thick. The palps bear ventrally on their first joint an appendage like a shallow swallow's nest. The hypostome (Fig. 34) has the following characteristics. The bases of the maxillae leave a cleft, through which the long and feathered ligula is visible. The inner malae are pointed and slightly curved outward, whilst the inner malae are very transparent, blade-like and truncated anteriorly.

Habitat: Vespertilio pipistrellus.

Patria: Germany.

6. Key to the species of Liponyssus Klti.

Larva.

Only one larva known L. lobatus Klti.

Nymphs.

| One dorsal shield 2

) Two or more dorsal shields ... 3

26

Coxa 2 with one spine forward and

one backward; coxa 3 with 2

spiues backward L. albatus (C. L. Koch).

Coxa 2 with one spine forward . L. albato-ajfinis Oudms. With 8 intermediate shields. . . 4

With 6 ditto 5

With 4 ditto 6

All the intermediate shields distinct L. lepidopeltis Klti. 4 interm. shields distinct; 4 rudim. L. lobatus Klti. Legs slender, esp. 1 and 4 . . . L. rhinolophi Oudms. Legs thick and short, esp. 1 and 2 L. chelophorus Oudms. Post. dors. shield with 4 or 6 bristles L. musculi (C. L. Koch) Post. dors. shield with 2 bristles . 7 Post. dors. shield. half as wide as ant. L. lacertarum (Cont.) Post. dors. shield much narrower . L. saurarum Oudms.

Maks.

With broom of bristles around anus L.corethroproctus Oudms.

Without broom .2

With 2 enormous curved spines on

each side L. uncinatus Can.

Without such unci 3

Dors. shield narrow, surrounded by

unprotected skin L. musculi (C. L. Koch)

Dors. shield wide, occasionally and

esp. post. surrounded by narrow

unprotected margin 4

Distinct demarcation between sterni-

genital and ventri-anal shield . 5

No such demarcation 6

Dors. shield post. with free crescent-

shaped border L, lobatus Klti.

Dors. shield without free border . L. lepidopeltis Klti.

Femur 3 with spur L. lacertarum fCont).

Femur 3 without spur 7

27

Peritrema ending between coxae 2

\ and 3 L. saurarum Oudms.

ï Peritrerna ending above leg 1 . . L. kolenatii Oudms. ■ Peritrema passing coxa 1. . . .8

ICoxa 2 with one spine forward, one backward; coxa 3 with 2 spines \ backward and one outward . . L. albatus (C. L. Koch). I Coxa 2 with one spine forward; l coxa 3 with 2 spines backward L. albato-ajjinis Oudms.

Females.

| Two dorsal shields L. musculi (C. L. Koch).

! One dorsal shield 2

f Sternal shield present 3

| No sternal shield more . . . . L. uncinatus (Can.)

I Sternal shield trapezoidal .... 4

1 Sternal shield linear L. sylviarum (C. et Fanz).

!Legs 1 and 2 thick and short; femur 1 and 2 dorsally with 2 spines each L. spinosus Oudms. Legs 1 and 2 not so thick ... 5 Dorsal shield wide, occasionally and

esp. post. surrounded by narrow

unprotected margin 6

Dors. shield narrow ; surrounded by

hairy unprotected skin . . . .10 Coxa 2 with 2 spines, one forward,

one backward; coxa 3 with 2

spines backward L. albatus (C. L. Koch).

Coxa 2 with 1 spine forward . . 7 Body and dors. shield broad; palp

without appendage 8

Body aod dors. shield elongate ; palp

with app. ventr. of joint 1 . .9 Dors. shield post. with sinuation

inward L. albato-ajinis Oudms.

Dors. shield post. rounded . . . L.corethroproctus Oudms.

28

Praesternal shield present; anal

shield truncate anteriorly . . . L. lobatus Klti. Without praesternal shield; anal

shield rounded anteriorly . . . L. lepidopeltis Klti. Peritrema reaching coxa 2; dors. shield not narrower toward the

10 ' middle L. lacertarum (Cont.)

J Peritrema passing coxa 1 ; dors.

( shield narrower toward the middle L. saurarum Oudms.

7. Spinturnix Yespertilionis (L.)

With Plate II, fig. 35—43; III, fig. 44-48.

Synonyms :

? 1728. Fledermaus-Laus. Frisch, Beschreib. Ins. Teutschl. v. 7, p. 12, n°. VII, tab. VIL

? 1741. Pediculus vespertilionis. Linn. Faun. Suec. p. 475, n°. 1941.

? 1744. The louse of a bat. Baker, Employm. Mier. 2d. Ed., p. 406, t. 15, f. e— g.

? 1 758. Pediculus vespertilionis. Linn. Syst. Nat. Ed. 10.

? 1761. Pediculus vespertilionis. Linn. Faun. Suec. Ed. 2. n°. 1951.

? 1763. Acarus vespertilionis. Scop. Carn. p. 387. n°. 1058.

? 1768. Acarus vespertilionis. Linn. Syst. Nat. Ed. 12, n°. 9.

? 1775. Acarus vespertilionis. Fabr. Syst. Ent. p. 812.

1776. Acarus vespertilionis. Goeze in Berl. Besch. p. 259, t. 7 f. 3, 4.

? 1781. Acarus vespertilionis. Fabr. Sp. Ins. v. 2, p. 487, n°. 15.

? 1787. Acarus vespertilionis. Fabr. Mant. Ins. v. 2, p. 373, n°. 19.

? 1792. Acarus vespertilionis. Oliv. Encycl. Méth. v. 7, p. 689.

? 1794. Acarus vespertilionis. Fabr. Ent. Syst. v. 4, p. 429.

? 1798. Acarus vespertilionis. Schrank. Faun. Boic. v. 3, p. 207.

With the discovery of so many species in the genus Spinturnix v. Heyden, I was anxious to know which species ought to be named vespertilionis. The descriptions of Frisch, Linné, Baker, Scopoli, Fabricius, Olivier and Schrank, and the drawiugs of Frisch and Baker are too vague and too bad to recognize one

29

of the species at present known to me, and I thiuk this will never be the case.

Goeze's description and drawings, however, are sufficiënt enough to recognize the species, which I will describe below, and of which I have made drawings as exact as possible, to settle the question at once. Goeze's creature viz. has posteriorly four distinct bristles, and therefore may have been with great certainly a female of the present species (see my figures 45 — 48).

The synonymy from the year 1800 up to date will be studied by me afterwards. I am convinced that the creatures delineated and described after Goeze are relative to other species.

Protonympha. Length 640 /*. Dorsal side (Fig. 35). There are two dorsal shields.

On the anterior dorsal shield there are two median pits and 4 pair of other pits. One pair of pits is situated between the two shields. The posterior dorsal shield shows 3 pits of which one lies in the median line. Behind the posterior dorsal shield there are only two small hairs. — Ventral side (Fig. 36). There is a large jugular shield, a nearly circular sternal shield and a small anal shield. The sternal shield has a little top directed forward, and bears 3 pairs of small hairs. — The stigma is ventral or rather lateral. The opening of the excretory organs is visible near the end of the peritrema. Between the sternal and anal shields there are 4 pairs of small hairs. — Legs. On the ventral side all the hairs are small! (Fig. 36).

Deutonympha. Length 656 /x. — Dorsal side (Fig. 37). There is only one dorsal shield, provided with the 3 median and the 6 pairs of other pits, exactly as in the protonympha. Behind the dorsal shield there are 2 pairs of small hairs. — Ventral side (Fig. 38). There is a small jugular shield, a nearly circular sternal shield and a small anal shield. The sternal shield bears 3 pairs of small hairs, and behind it there are 8 pairs of small hairs. The stigma is lateral. No openings of excretory glands are discer- nable. Most probably they are hidden under the coxae 3, but I failed to detect them. Legs like those of the protonympha, but longer.

30

Nympha accessoria (Fig. 39—42). Length 720 yt,. In the Tijd- schrift voor Entomologie, vol. 43, p. 125, I described a creature, which was at that time wrongly interpreted by me. I viz. thougkt it tbe adult, and the skin, within which I saw it by transparency, I called a «so-called male." I was badly mistaken. This skin was nothing but a deutonymphal one. I have had now a rich oppor- tunity to study the change of a deutonympha into a third nympha, which I, however, will not call a tritonympha, but a nympha accessoria, for the simple reason that I have also foliowed the change of a deutonympha into a male. Consequently I reason: there is no tritonympha, no nymphal form between the deuto- nympha and a male ! What is the signification of this accessorial nymph? I don't know it. It does not occur frequently. Among a hundred specimen I found only two deutonymphal skins within which a nympha accessoria was distinctly visible, and only foar free such nymphae. And in none of them another creature was to observe.

The nympha accessoria is a most beautiful creature. In fig. 39 you observe a dorsal aspect of it. The dorsal shield shows a distinct marking which separates the two parts, comparable with the anterior and posterior protonymphal shields. All the pits are present, but moreover there are two pits before the foremost deutonymphal pit, and on the posterior part of the dorsal shield there are some other markings on the lateral margins. The most remarkable feature is the presence of three pairs of hairs or bristles on the posterior part of the dorsal shield which are wholly absent in all the other forms in this species, they may be protonympha, deutonympha, male or female ! Another striking character is the beautiful shape of the eight hairs before the dorsal shield and of the two hairs on each side of it. I have drawn such a hair apart in fig. 40. A third curious characteristic of the nympha accessoria is the presence of 22 pairs of hairs which resemble sea-anemones ! I have drawn the left group of 22 such hairs in fig. 41. Which significaiion have these hairs to the creature? Who has ever met with such hairs in Acari or in other Arthropoda?

31

Behind the dorsal shield there are two unequal pairs of little hairs.

On the ventral side (Fig. 42) a large jugular shield, an oblong- rhoniboid sternal shield and a little anal shield are discernable. Behind the sternal shield 9 pairs of little hairs. Close to the posterior angle of it there are two spots where the skin is stronger chitin- ized, most probably these chitinizations serve to the attachment of muscles.

Male. — Length 720 p. — Dorsal side (Fig. 43). There is one dorsal shield, with the 3 median and 6 pairs of symmetrie pits. — The stigma is dorsal. — Behind the dorsal shield there are two pairs of small hairs. — Ventral side (Fig. 44). No jugular shield; the sternal shield is rather small and beautifully shield-

Female. (Fig. 45) shows us the dorsal aspect of a virginal female. — lts length is about 800 ft. — The dorsal shield is rhomboid with rounded angles, and a sinuation outward about the shoulders. The hairs which surround the dorsal shield, are small. Except the four small hairs behind the dorsal shield there are two strong bristles quite on the posterior margin. Stigma lateral. Ventral side (Fig. 46). There is a jugular shield, two pairs of minute intercoxal shields, a broad-piriform sternal shield with 3 pairs of minute hairs, a small genital shield with one pair of minute hairs, and an anal shield. Except the usual 9 pairs of small hairs between the genital and the anal shields, there is one pair of strong bristles quite on the posterior margin. There is a real but small abdomen, distinctly demarcated from the thorax. The real genital aperture is a transverse split between the sternal and genital shields; by the transparency of the genital shield the vagina is discernible.

Fig. 47 represents the dorsal aspect, fig. 48 the ventral side of a pregnant female. lts length is about 1015 f*. — The demar- cation between the thorax and the abdomen has vanished.

Habitat : Veperugo serotinus .

Patria: Netherlands, Germany.

32 8. Spinturnix plecoti Oudms.

With Plate III, fig. 49 and 50.

I could not identify the present species with oue of the species of Kolenati; therefore I consider it as new.

Female. Length 960. Colour and shape usual.

Dorsal side (Fig. 49). The most striking feature is that before the dorsal shield there are not 8 hairs, but only six hairs, and these are moreover small, two standing on the vertex, and two on each shoulder, having between them a little pit. Behind the peritrema there are from 4 to 7 small hairs, and on the abdonien not more than 6 small hairs. The dorsal shield is subrhoraboid, having 9 pairs of sense-orgaus and numerous pits. Those which I could distinctly discern, I have delineated, but I am sure that there are more pits on the margins.

Ventral side (Fig. 50). There is a small sternal shield, pyriform, with sharp top forward, surrounded by six small hairs; and with 4 pores. A little behind the capitulum there is an indication of a jugular shield. Between the coxae 1 and 2 a small intercoxal shield. A little behind the sternal shield the transverse genital opening is visible, foliowed by a long-triangular small genital shield. The anal shield is small, semicircular and provided with two small hairs. Between the genital and anal shields about 9 pairs of small hairs. Before the coxae 3 the opening of the excretory glaud is visible, but it does not lie in the lenghthening of the peritrema.

The stigma is dorsal, the peritrema of the usual shape.

The legs are tolerably slender, each of them having quite distally

a more or less spool-formed hair above the ambulacrum. On the

ventral side some of the hairs of the outer row are enormously

developed, planted as outward as possible and directed outward, viz:

lec

Habitat

Patria: Germany.

1: .	genu,	tibia.
2: coxa, trochanter, 2 on femur,	genu,	tibia.
3: , , femur,	genu,	tibia.
4:	genu,	tibia.
Plecotus auritus.

33

9. Spinturiiix carnifex (C. L. Kocli).

With Plate IV, fig. 51 and 52.

Male. Length 880 (a. — Colour straw-coloured. — Shape of the body somewhat rhomboid, with rounded fore and side-corners. Dorsal side (Fig. 51). There is one dorsal shield somewhat rhom- boid with rounded corners. It is provided with pits about as follows: in top one large pit, foliowed by 3 large pits; in the 2d half of the shield 4 large pits on a trausverse row, then nearly on the level of the stigmata 4 smaller pits in a line bowed forward; then two smaller pits, and finally one oblong median little pit. Between the large pits there are scattered symmetrically smaller pits. Further there are 11 pairs of sense organs. The shield is surrounded quite anteriorly by one pair of hairs, anteriorly and obliquely sideward by 3 hairs on each side, quite sideward by one hair, between the shield and the stigma by one hair, and behind the stigma by about 9 hairs on each side. The stigma is quite dorsal. The peritrema runs forward and outward and beuts then ventrally.

Ventral side (Fig; 52). Remarkable are only the following features: there is an little jugular shield; the piriform sternal shield is small with its top forward, and somewhat tapered head back- ward; its hindmost edge reaches about the level of the anterior edges of the coxae 3 ; it bears 6 little hairs and behind the genital aperture a chitinization like a V. Behind this shield and the coxae 3 and 4 there are 4 to 6 minute hairs. Between the coxae 4 there are 3 pairs of little hairs. The anal shield is small, only with 2 little hairs. The peritrema runs a little inward, and before its top the opening of the exretory organ is distiuctly visible.

Epistoma small, somewhat rounded.

Mandibles usual, with a hook directed dorsally. Hypostoma with four small and sharply pointed malae. The palps are quinque- articulate; the fifth article small and sunk in a ventral distal pit of the 4th article. The 4 other articles increasing but.slowly iu length, decreasing in width.

34

Legs. The hairs of the two dorsal rows are iu this species not particularly loug (Fig. 51), and as is usually the case, tlecreasing in length from the feinur to the tarsus. All the hairs of the side- rows are coarse. Of the ventral rows (Fig. 52) sorae of the hairs of the outer row are coarse especially :

leg.	1	, trochanter, ,	genu,	tibia.
	2	coxa, trochanter, 2 on femur,	genu,	tibia.
	3	, , femur,	genu,	tibia.
	4	i ' j	genu,	tibia.
Habitat .	Vesperugo noctula.
Patria :	G e	rmany.

10. Key to the species of Spiuturuix v. Heyd.

Dors. shield of male subcircular ;

fiogers of mandibles smooth ;

female abd. broad and rouud . Sp. euryalis (Cau.) i Dors. shield of (ƒ rhomboid; fingers

of mandibles denticulate ; Q a°d-

small, rounded 2

All the hairs of the ventr. side of

the legs small Sp. vespertüionis (L.)

Some of the hairs of the outer row

of the ventral side of the legs

very strong, planted and directed

. outward 3

Before the shield 6 hairs. . . . Sp. plecoti Oudms. Before the shield 8 hairs. ... 4

cf sternal shield small Sp. carnifex (C. L. Koch).

(ƒ sternal shield nearly occupying the

whole space between the coxae Sp. mystacinus (Klti).

1) This species most probably does not belong to this genus.

Arnhem, 15 Nov. 1901.

EXPERIMENTEN OVER DE EÜNCTIE VAN HET LABYRINTH BIJ HAAIEN

F. H. QÜIX.

te Utrecht.

Flourens kwam in 1824 door zijne klassiek geworden proeveu over de functie der booggangen bij duiven tot de zoo merkwaar- dige conclusie: »I1 y a donc clans les canaux semi-circulaires . . . une force qui contient et modère les mouvements. Le canal antérieur modère les mouvements d'arière en avant, le canal postérieur les mouvements d'avant en arrière, le canal horizontal les mouvements de gauche a droite et de droite a gaucbe".

Voor dien tijd kende men van het labyrinth alleen de functie om geluidsprikkels waar te nemen. Over de beteekenis van de door hun vorm en onderlinge ligging zoo in het oogspringende booggangen wist men nog niets. Men vermoedde, dat ze met het bepalen der geluidsrichting iets te maken hadden '). De experi- menten van Flourens, waaraan men langen tijd weinig aandacht schonk ziju eerst in latere jaren tot hun recht gekomen. Zij zijn cle leiddraad geworden voor alle onderzoekers, die zich op dit gebied hebben bezig gehouden. Men heeft deze experimenten ook bij vele andere dieren herhaald, o. a. bij konijnen, honden, visschen, amphibien etc. De litteratuur die daaromtrent is ver-

1) Preijer heeft in 1887 getracht deze meening te bewijzen (Pfluger's Arcb'. Bd. 40, nag. 596. In de physiologie heeft ze echter geen aanhang gevonden.

36

schenen is zoo ontzaggelijk groot geworden, dat het haast onmo- gelijk is ze geheel te overzien. Een voortreffelijk resumé hierover vindt men in het werk van Stanislaus von Stein : »die Lehren von den Functionen der einzelnen Theile des Ohrlabyrinths 1894.

Tijdens mijn verblijf te den Helder, was ik in de gelegenheid eenige van deze experimenten op visschen te kunnen verrichten in het Zoologisch Station aldaar. Het is mij een groot genoegen thans aan den Directeur en het personeel van het Station mijn weigemeenden dank te betuigen voor de groote bereidwilligheid en voorkomendheid, daarbij steeds van hen ondervonden.

Kraakbeenige visschen en meer speciaal haaien, zijn voor ex- perimenten op booggangen en overige deelen van het labyrinth uitmuntende proefdieren, wijl het blootleggen zonder bloeding en zouder veel technische moeielijkheid kan geschieden. Deze be- zwaren doen zich wel hinderlijk gevoelen bij dieren met beenigen schedel, zoodat de niet te vermijden complicaties de optredende bewegingstoornissen zeer verduisteren. Er zijn echter ook geen geringe nadeelen op te noemen, o. a. de onmogelijkheid van af- zonderlijke hoofdbewegingen, wijl het hoofd zoo goed als onbe- weeglijk met den romp verbonden is; de veel grootere stabiliteit van het lichaam van in het water zich bewegende dieren in ver- gelijking met die landdieren, welke bij hunne beweging maar een betrekkelijk klein steunvlak hebben, zooals twee- en viervoetige dieren. Verder zijn haaien nachtdieren, welke daagst meestal rustig op den bodem van het aquarium liggen. Door mechanische prikkels kan men ze echter tot zwemmen overhalen, zoodat dit laatste bezwaar niet groot is.

De meeste onderzoekers, welke haaien als proefdieren gekozen hebben, werkten in het Zoologisch station te Napels. De aldaar verkrijgbare soort »Scyllium canicula" is hiertoe veel geschikter dan de te Helder meestal voorkomende soorten : Galeus canis (of Galens vidgaris), Mustelus vulgaris en Acanthias vulgaris, door zijne grootere vlugheid en bewegelijkheid en door de omstandigheid dat zij te Napels eten en zoodoende maanden lang kunnen worden in het leven gehouden. De scyllium canicula komt te Helder maar

37

zelden voor. Ik heb slechts twee exemplaren kunnen machtig worden, waardoor mij dit verschil echter duidelijk bleek. De aan onze kust voorkomende haaisoorten zijn veel trager en hunne be- wegingen, hetgeen schijnt samen te hangen met hun levens- aard. Zij leven nl. op den bodem der zee, waar zij dan ook, zoo- als men mij mededeelde, gevangen worden.

Eene andere ongunstige omstandigheid vindt hare oorzaak in het vangen en overbrengen der visschen. De haai kan niet op de sympathie en het medelijden van zeelieden en speciaal van visschers bogen. Hoewel nu de door ons gebruikte soorten aan dezen algemeenen haaienhaat geheel onschuldig zijn, en zich in de bakken zelfs aardige beesten toonen, hebben zij het bij de vis- schers verkorven, doordat ze de netten scheuren en er de visschen uit verjagen. Aan boord is de behandeling alles behalve die, ge- wenscht voor dieren, welke voor physiologische proefnemingen moeten dienen. Dat zij er niet geheel het leven bij inschieten, is alleen te danken aan het bestaan van een Zoologisch Station, waar de visschers ze kunnen verkoopen, indien zij althans niet te zeer verwond zijn. Het nauwe verblijf met hunne ongeluk- kige lotgenooten in de vischbun gedurende eenige dagen voor de overbrenging, verhoogt de levenslust niet, zoodat de dieren dikwijls in slechten toestand worden aangebracht en voor experi- menten weinig geschikt zijn.

Deze omstandigheid, alsmede de noodzakelijkheid om in voor dit doel betrekkelijk kleine bakken te experimenteeren, moet bij de beoordeeling van mijne proeven wel worden in aanmerking genomen.

Alvorens over te gaan tot het beschrijven der methoden van experimenteeren en het vermelden der resultaten, wil ik, om den lezer een gemakkelijk overzicht te geven en het verband te doen zien van mijne proeven met de bestaande feiten en hypothesen, eene korte beschrijving van de anatomie en de physiologie laten voorafgaan.

38

Anatomie.

(Acanthias vulgaris volgens Retzius).

De kraakbeenige holte, waarin het vliezige labyrinth ligt op- gesloten, bevindt zich ter weerszijde aan het achtereinde van den kraakbeenigen schedel. De ruimte tusschen het vliezige labyrinth, welke de holte niet geheel opvult, en den kraakbeenigen wand wordt de perilymphatische ruimte genoemd. In deze ruimte zijn fijue biadweefselstrengen uitgespannen, welke met de naar het labyrinth verloopende zenuwen, het vliezige labyrinth op zijn plaats houden.

In den kraakbeenigen wand, bevinden zich twee openingen, waar- van de eene dient voor de doorlating van een vliezig kanaal: de ductus endolymphaticus, welke de inwendige ruimte van het vliezige labyrinth met de buitenwereld doet communiceeren. Dit kanaaltje vertoont onder de huid eene kleine verwijding: de saccus endolymphaticus ; deze is gevuld met kleine kristallen van de- zelfde samenstelling als de otolithen. De tweede opening is door eene vliezige membraan afgesloten.

Het vliezige slakkenhuis bestaat uit 1) Utriculus; een cylinder- vormig blaasje, hetwelk naar boven zonder grens in den sinus utriculi overgaat, en naar voren beneden door den ductus utri- culi met den recessus utriculi in verbinding staat. Op den bodem van dezen laatste bevindt zich de macula recessi utriculi, waar- boven de otolith geplaatst is.

Uit den sinus superior ontspringt de voorste en de buitenste booggang. Beide booggangen eindigen beneden met eene verwij- ding : de ampulla, in den utriculus, vlak boven den recessus utri- culi. De ampulla van elke booggang wordt door een septum dwars op de lengteas, gedeeltelijk in twee deelen gesplitst. Op dit sep- tum bevindt sich de crista acustica.

2) Sacculus, een blaasje onregelmatig van vorm, iets afgeplat; hetwelk met den utriculus door den canalis utriculi-saccularis in verbinding staat. Naar achteren loopt de sacculus in eene uit-

39

bocht »de lagena" uit. De niacula acustica is op de mediale wand gelegen, welke zonder scherpe grens in de dunne vlek : de macula lagenae overgaat. Deze macula draagt de otolith van den sacculus en de lagena.

De sacculus staat door den ductus canalis posterioris met de achterste booggaug in verbinding. Op den achterwand van dit verbindend kanaaltje bevindt zich eene zenuwvlek, welke de ma- cula neglecti (Retzii) genoemd wordt. Deze booggang heeft den vorm van een gesloten ring , in tegenstelling met de voorste en buitenste, welke slechts een gedeelte van een ring uitmaken. De ampulla van de achterste booggang bevindt zich aan den be- neden achterkant. Wat de richting der booggangen aangaat, be- vinden zich deze in drie onderling loodrechte vlakken. De voorste in een verticaal vlak gelegen vormt met het sagittale vlak naar voren een hoek van 35° — 43°, de achterste ook in een verticaal vlak gelegen vormt met het sagittate vlak een hoek naar achte- ren van 37.5°— 40° (Lee).

Het is zeer opmerkelijk dat de voorste booggang met de ach- terste van de andere zijde in een verticaal vlak ligt.

De buitenste booggangen liggen ongeveer in hetzelfde hori- zontale vlak.

De nervus acusticus verdeelt zich op zijn verloop naar de labyrintholte in twee takken; de ramus anterior en de ramus posterior. De eerste verdeelt zich wederom in drie takjes, de ramulus ree. utriculi, de r. ampullae ant. en de r. ampullae ext., welke met hunne uiterst fijne vezelen tot aan de basis der haar- cellen in de macula resp. crista doordringen. De ramus post. ver- deelt zich in vier takjes ; de ramulus sacculi, r. neglecti, r. lagenae en de r. ampullae post, welke op dezelfde wijze volgens hunne benaming eindigen.

Over den bouw der crista ampullae en der maculae nog in het kort dit:

Het epithelium der cristae bestaat uit twee soorten van cellen, de haarcellen en de draadcellen (Fadenzellen). De haren der eerstgenoemde reiken in een geleiachtig kapje, de cupula termi-

40

nalis. Tusschen cupula en crista blijft nog eene kleine ruimte, waarin de haren verloopen. De epitheliumcellen van def maculae hebben denzelfden bouw als die der cristae. Op de celharen rust de membrana tectoria waarin zich de otolith kristallen (kalk) op- hoopen en zoo de otolith vormen.

Over den loop der haren bestaat nog geene eenstemmigheid. Kuhn en Retzius zagen de haren de membrana tectoria doordringen, terwijl Breuer vond dat zij op een afstand rechthoekig ombogen en dan evenwijdig aan de macula in de membrana tectoria verliepen.

De meest merkwaardige vinding van den laatsten tijd is de ontdekking van Rüdinger, dat de macula utriculi loodrecht ver- loopt ten opzichte der macula sacculi. Breuer heeft dit onderzoek verder vervolgd en komt door microscopische studiën bij het la- byrintb van snoeken en door vergelijking van afbeeldingen van Retzius tot de conclusie dat de verschillende otolithen ten op- zichte van elkander in onderling loodrechte assen staan. Doordat de macula in eene gleuf van den otolith ingesloten is kan de otolith slechts in eene richting glijden de z. g. glijricbting. Zoo meent Breuer bij snoeken te kunnen aannemen dat de otolith van den sacculus zich alleen kan bewegen in voor achterwaartsche richting en omgekeerd, de otolith der lagena uitsluitend in ver- ticale richting. Voor den utriculus vermoedt hij eene horizontale glijrichting. Deze bevindingen acht hij toepasselijk op alle visschen.

Physiologie.

Men kent aan het labyrinth behalve de gehoorfunctie nog eene andere toe; nl. die van evenwichtsorgaan l).

1) Wanneer wij hier van het labyrinth als specifiek evenwichtsorgaan spreken , dan is daarmede niet bedoeld, dat dit het eenige orgaan is, waarmede het organisme zijn evenwicht beheerscht. Het beschikt daartoe nog over verschillende middelen, in de eerste plaats het gezichtsorgaan, verder de sensibele zenuwen der huid, spieren (spierzin), pee- zen, banden etc. Dit zijn alle zeer gewichtige hulpmiddelen om het labyrinth in zijne functie te steunen en gedeeltelijk te vervangen. Afwijkingen uitsluitend in deze zintui- gen leiden echter niet tot die typische evenwichtstoornissen, zooals die bij abnormale toestanden in het labyrinth voorkomen, zoodat voor het behoud van evenwicht het la- byrinth de hoofdrol schijnt te vervullen, waarom het dan ook als specifiek evenwichts- orgaan beschouwd wordt.

41

Deze laatste wordt in twee soorten verdeeld: 1) de statische, welke dient om de veranderingen in positie van het lichaam tot bewustzijn te brengen,

2) de dynamische om de bewegingen in verschillende richtin- gen te doen waarnemen.

Voor de gehoorfunctie dient bij de hoogere dieren het slakken- huis, terwijl bij de lagere en de ongewervelde, welke eene slakken- huis missen, maar zijn phylogenetischen oorsprong: de lagena be- zitten, deze functie aan de macula neglectiRetzii zou zijn opgedragen.

Behoud van evenwicht. 1) In rusttoestand moeten we door de statische functie ingelicht worden over den stand van ons lichaam en zijne verschillende deelen ten opzichte van de richting der zwaartekracht. Afwijkingen van den normalen evenwichtsstaud doen zich kennen door het optreden van compensatiestandeh.

Bij visschen, waartoe wij ons hier beperken, zijn de compen- seerende oogstanden de voornaamste.

2) Gedurende de beweging, waarbij de dynamische functie van het labyriuth het evenwicht regelt, onderscheidt men de vol- gende soorten:

o) rechtlijnige of progressieve beweging n. 1. die, waarbij het lichaam in zijn geheel zich in eene richting beweegt b. v. naar voren, naar ter zijde, etc.

b) Roteerende of cirkelbewegingen n. 1. die, waarbij het lichaam om eene as door het lichaam gaande of kort daarbuiten liggende beweegt. Men deelt deze naar gelang de ligging der as, in :

x) rotatie om eene transversale as, waarbij het hoofd naar boven of beneden bewogen wordt; het tegenovergestelde lichaams- deel in omgekeerde richting.

(3) Om eene longitudinale as (door de lengte-as van het lichaam gaande) en wel met of tegen den zin van den horlogewijzer.

y) Om eene verticale as, waarbij de bewegingen in een hori- zontaal vlak plaats hebben en wel weer met of tegen den zin van den horlogewijzer.

Bij al deze bewegingen worden door de oogen en de ledema- ten bepaalde compenseerende bewegingen uitgevoerd.

42

Voor ons doel zullen we alleen de compenseerende oogbewe- gingen en oogstanden beschrijven. De bewegingen der ledematen, in casu der vinnen, heb ik zoo inconstant en twijfelachtig bevon- den, dat ik er bij mijne proeven geheel heb van af gezien l).

De oogbewegingen geschieden steeds in omgekeerde richting, dan die, waarin de lichaamsbeweging plaats heeft.

1) Rotatie om de transversale as b. v. hoofd naar beneden ; de beide oogen draaien met hunne bovenste polen naar achteren ; eene rotatie dus om de transversale as in tegenovergestelde richting.

2) Rotatie om de longitudinale as b. v. rechterzijde naar boven, linker naar beneden (in den zin van den horlogewijzer), oogbe- wegingen omgekeerd: rechter oog naar beneden linker naar boven.

0) Rotatie om de verticale as b. v. het hoofd naar rechts (zin van den horlogewijzer) oogbewegingen omgekeerd; rechter oog naar voren, linker naar achteren.

Deze bewegingen duren zoo lang als de oorspronkelijke lichaams- beweging. Wordt op een zeker oogenblik de beweging gestaakt dan krijgen we dus een abnormale positie in rusttoestand, waarbij de oogen dezelfde aangenomen standen, de z. g. compensatie- standen behouden. Bij de derde soort van beweging n. 1. om de verticale as, treden er echter geene compensatie-oogstanden op, maar heeft alleen een oogbeweging plaats zoolang de lichaams- beweging duurt. Houdt de beweging op, dan keert het oog in zijnen normalen stand terug.

Naar gelang van den aard der rol, welke men de vloeistof in de booggangen laat spelen om deze functie te verklaren, kan men de hypothesen daaromtrent in twee soorten indeelen en wel:

1) de hydrostatische, welke de druk der endolymphe de agee- rende factor laat zijn.

2) de hydrodynamische, welke de stroomiug der endolymphe bij de beweging als de physiologische prikkel onderstelt. Voor de

l) Hiermede wordt hun bestaan niet ontkend maar hun waarde als diagnosticum koor comnensatiestoornissen twijfelachtig gevonden.

43

statische functie wordt dan een ander gedeelte in het labyrinth verantwoordelijk gesteld, (de otolithen-hypothese).

I. Hydrostatische hypothese van Goltz.

Deze hypothese veronderstelt de zenuwuiteinden in de ampullen der booggangen, gelijk de tastzenuwen in de huid gevoelig voor druk. Bij standsveranderingen van het hoofd, zullen de ampullen ten opzichte van hunne booggangen hooger of lager komen te staan, waardoor de vloeistofkolom, die zich in de booggangen boven de ampulla bevindt, in hoogte verandert. De hieruit vol- gende verandering van druk in het stelsel van booggangen, welke verandering aan physische wetten gebonden is, zal een bepaalden zenuwindruk te voorschijn roepen, waardoor in het bewustzijn een oordeel gevormd wordt over de positie, welke het hoofd ten opzichte van het lichaam inneemt, welk oordeel (in combinatie met andere hulpmiddelen) tot de oriëntatie in de ruimte in staat stelt.

II. Hydro dynamische hypothese van Mach-Breuer.

De hypothesen van Mach en die van Breuer over de functie der booggangen, door de stellers later iets gewijzigd, verschillen onderling zoo weinig, dat ze als eene hypothese die van Mach- Breuer gewoonlijk worden vermeld.

Stellen wij de vliezige booggangen met ampulla als A de daarin opgesloten endolymphe als B voor.

Wordt nu aan A eene beweging medegedeeld, dan zal B door zijne traagheid (tengevolge van de grootere zwaarte) vooreerst in rust blijven, of zich althans minder snel; ten opzichte van A dus in omgekeerde richting bewegen. Deze vloeistof beweging prikkelt de celharen, waarmede de zenuw in de ampulla in ver- binding staat en wekt door deze prikkeling de voorstelling van eene beweging in de plaats hebbende richting op.

Tengevolge van de onderlinge adhaesie zal na eenigen tijd,

44

booggaug en endolyniphe zich niet gelijkmatige snelheid bewe- gen in dezelfde richting; de celharen worden niet meer geprik- keld en de gewaarwording van draaiing houdt op. Staakt de booggaug de beweging dan zal de endolymphe nog eenigen tijd blijven doorstroomen in dezelfde richting, dientengevolge de voor- stelling van eene draaiende beweging in de omgekeerde richting als de voorafgaande opwekken.

Door .het systeem van booggangen in drie onderling lood- rechte assen, waarin de ampullair zenuwen de indicatoren zijn, worden alle draaiende bewegingen tot bewustzijn gebracht. Tevens laten zich dan hieruit de Flourens'sche symptomen en de duizelin- gen na draaiing verklaren. Het waarnemen van progressieve be- wegingen is door de booggangen niet mogelijk wijl elke booggang als eene cirkel is te beschouwen, zoodat de optredende vloeistof- beweging in de twee helften elkaar opheffen.

De booggangen dienen derhalve alleen voor de waarneming van rotatiebewegingen om de drie assen.

Voor de gewaarwording van progressieve bewegingen en de rusttoestanden, gaf Breuer nu zijne vernuftige:

Otolithen hypothese.

Zooals wij bij de beschrijving der anatomie gezien hebben, neemt Breuer aan, dat de perceptie van de otolithenverplaatsing alleen in drie onderling loodrechte assen mogelijk is. Daar bij de hooger gewervelde diereu de otolith der lagena ontbreekt zou- den deze de perceptie van eene progressieve verticale beweging missen, welke beweging van weinig beteekenis is, wijl deze die- ren zich meestal slechts over de aardoppervlakte verplaatsen. De glij richtingen zijn echter bij hoogere dieren ten opzichte van wat wij normaalvlakken noemen om een zekeren hoek gedraaid, zoo- dat de perceptie van de bedoelde beweging uit de daarbij ge- combineerde otolithenfunctie mogelijk blijft.

Om nu progressieve bewegingen en rusttoestanden door een en hetzelfde otolithensysteem te kunnen onderscheiden ; maakt Breuer

45

gebruik van de omstandigheid, dat eene standsverandering steeds gepaard gaat met eene rotatie. Daar deze rotatie gepercipieerd wordt door de booggangen, neemt hij aan dat de dubbele indruk, en van rotatie en van veranderde otolithendruk de gewaarwording van veranderden stand veroorzaakt, terwijl enkele otolithenwer- king, welke hij bij progressieve bewegingen veronderstelt, alleen deze gewaarwording wakker roept.

Pathologie.

De optredende bewegingstoornissen na verschillende manipu- laties op het labyrinth kunnen nu verklaard worden:

1) door buitenfunctie stellen (wegvallen) der onderhavige boog- gangen resp. otolith,

2) door prikkeling,

3) door beide, waarbij eene prikkeling vooraf gaat, waarop een wegvallen volgt.

Goltz verklaarde in den geest van zijne theorie de optredende bewegingsstoornissen door wegvallen der zenuwindruk.

Vragen wij ons ten slotte af langs welken weg, of door tus- schenkomst van welke factoren de abnormale toestanden optreden, dan zijn nog de volgende verklaringen gegeven.

1) Door tusschenkomst der spieren. Er zou n.1. een directen invloed van het labyrinth op de spiereu zijn, (paralyse, ataxie verlies van spiergevoel, etc).

2) De coördinatie der oogbewegingen zou geschieden van uit het labyrinth. Bij abnormale toestanden in het labyrinth treden ongecoördineerde oogbewegingen op, waaruit de verdere bewe- gingsstoornissen volgen.

3) Verandering in het labyrinth veroorzaken verandering in den stand van het hoofd waardoor duizelingen en abnormale be- wegingen zouden ontstaan.

4) Abnormale labyrinth functie, zou eene valsche voorstelling van de plaats der voorwerpen in de ruimte wekken ; deze valsche oriëntatie, veroorzaakt algemeene coördinatie-stoornis.

46

Methode van Experimenteeren.

Voor de operatie werd nagegaan of het dier verwondingen vertoonde en of de bewegingen in het aquarium normaal werden uitgevoerd. Verder werd er op gelet of de compensatorische oog- bewegingen en oogstanden aanwezig waren.

Hierbij moet ik opmerken, dat de bewegingen en standen bij draaiing om de longitudinale as nooit ontbraken, terwijl die bij draaiing om de andere assen hoewel dikwijls aanwezig, ook meer- malen, bf wel in 't geheel niet optraden of zoo zwak waren aan- geduid, dat men aan hun bestaan mocht twijfelen. Als symptoon van gestoorde labyrinthfunctie hebben zij dus slechts geringe be- teekenis. Voor het herkennen van evenwichtstoornissen is men derhalve hoofdzakelijk op abnormale bewegingen en houdingen van het geheele lichaam aangewezen.

Tot het verrichten dar operatie werd het dier uit den bak ge- nomen en door een helper op een plank vastgehouden, terwijl door eene caoutchouc slang zeewater werd toegevoerd, of wel door den mond, of wel door een der spuitgaten. Men ziet alsdan het water weer door de kieuwen uitstroomen, zoodat steeds voldoende zuurstof wordt aangevoerd.

Het effect van deze kunstmatige ademhaling is schitterend. De meeste visschen blijven daarbij rustig liggen en laten zich kalm opereeren, hetgeen dikwijls zonder helper kan geschieden. Nau- welijks wordt de watertoevoer onderbroken of er treden woeste contracties op, waarbij een haai van 1 M. lengte slechts met moeite is te houden.

De twee Scyllium-soorten toonden zich in dit opzicht on- gunstiger.

Volgens bijgaande teekening naar fotografie gemaakt, werd met eenige moeite door de taaie huid eene boogvormige snede aangelegd, de daarna vrij gepraepareerde huidlap werd met den basis aan den buitenkant met haken terug geklapt.

Er werd nu eene ondiepe snede gelegd tangentiaal aan den

47

schedel, zoodat een dun schijfje kraakbeen werd afgesneden met den basis vastzittende aan de spieren van het achterhoofd. Dit lapje wordt teruggeklapt, en dient om later de wonde in het kraakbeen te bedekken.

De voorste booggang schemert dan in den regel reeds door. De kraakbeenige holte laat zich gemakkelijk open maken waarna de vliezige booggang ongedeerd vrij ligt en tot verschillende ex- perimenten uitnoodigt. De achterste booggang ligt verder naar achteren, terwijl de horizontale veel dieper ligt. Deze is het moeielijkst op te zoeken en vordert den meesten tijd en de meeste voorzichtigheid wegens het gevaar van aanzienlijke bloe- ding, indien men te ver naar buiten komt, in de buurt der

48

spuitgaten. Wegens het niet rijke materiaal werden dan ook hier over niet veel proeven gedaan.

De fotografie toont de ligging der drie booggangen ten op- zichte van elkander, terwijl in het driehoekje door hen gevormd, in den medialen hoek de labyrinthholte is opengemaakt. Door de geisoleerde ligging der booggangen is het mogelijk de labyrinth- holte zonder beleediging der booggangen, daar ter plaatse bloot te leggen.

De twee sonden, welke men in de fotografie ziet zijn inge- voerd in den ductus endolymphaticus; links in de normale opening door de huid, rechts in het gedeelte, dat in het onderhuiclsche weefsel verloopt, terwijl elke booggang scherper gemarkeerd wordt door twee ligaturen. Verder is nog duidelijk zichtbaar dat de achterste booggang door een kraakbeenigen wand van de laby- rinthholte is gescheiden.

Bij de proeven voor onderbinding etc. van een booggang werd deze echter niet zooals hier over eeue groote uitgestrektheid blootgelegd, maar enkel de kraakbeenige holte op eene kleine plaats open gemaakt.

Om het onderbinden gemakkelijk te kunnen bewerkstelligen werden kleine naaldjes gebruikt, zooals die in de chirurgie voor darmnaad worden gebezigd. Het onderbinden en doorknippen moet zeer voorzichtig geschieden, wijl de booggang licht uit- scheurt.

De onderbinding en doorsnijding had plaats in het midden der lengte.

Hadden de verschillende experimenten op het labyrinth plaats gevonden, dan werd eerst de kraakbeenige lap teruggeslagen en daarover de huid in situ vastgenaaid.

Om het indringen van zeewater in de wond geheel te voor- komen, werd de huidlap bedekt met collodiiini, waarna de visch wederom in den bak werd teruggebracht. Gedurende langen tijd werden nu de bewegingen, alsmede de verschillende houdingen geobserveerd en genoteerd en dit dagelijks herhaald.

Na den dood werd zooveel mogelijk sectie verricht. Pogingen

49

zijn gedaan om het geheele labyrinth in toto microscopisch te onderzoeken. Dit stuitte echter af op de onmogelijkheid coupes te snijden, wijl het kraakbeen door de gebruikelijke methoden van insluiting in parafine, zeer hard wordt, en bovendien de otoli- then door hunne korreligheid het verkrijgen van eene regelmatige doorsnede geheel verijdelen.

Uittreksel van liet verslag- der experimenten.

I. Voorste booggangen.

A.. Onderbinding.

1. Acanthias vulgaris l M. lang,

rechter voorste booggang onderbonden in het midden der lengte met tusschenruimte van T/4 cM.

Tusschen de ligaturen de vliezige booggang doorgeknipt.

Geen abnormale verschijnselen gedurende 7 dagen;

daarna op dezelfde wijze onderbinding en doorknipping van de linker voorste booggang.

Geen abnormale verschijnselen gedurende drie dagen. Oogbe- wegingen om de longitudinale as aanwezig, om de twee andere twijfelachtig.

Sactie: de ligaturen hebben gehouden. Vliezige booggang bevat iets bloed.

Andere booggangen normaal, labyrinth macroscopisch geene veranderingen, vocht geheel helder.

2) Galeus canis. l!/2 M.

Compensat. oogbeweg. voor de operatie aanwezig. Twee voorste booggangen tusschen ligaturen doorgeknipt.

Na de operatie de oogbew. behouden. Bewegingen en houdin- gen normaal. Leeft twee dagen.

Sectie, booggangen zooals boven aangegeven onderbonden en doorgeknipt, ietwat bloeding in de omgeving der ligatuur, laby- rinth en andere booggangen macroscopisch normaal.

B. Combinatie van onderbinding en doorsnijding. 1) Galeus canis '/2 M.

50

Onderbindiug van de rechter met é é u e ligatuur, achter de ligatuur doorgeknipt. Linker doorgeknipt, zonder ligatuur.

Oogbewegingen behouden.

Geen abnormale bewegingen, leeft drie dagen.

Sectie: operatie gelijk boven aangegeven geschiedt, labyrinth gevuld met een groenachtig vocht, meningen geinjiceerd.

C. Verwijdering der twee voorste booggangen met ampullen.

1) Galeus canis lj.i M.

Voor de operatie alle oogbeweg. aanwezig. Beide booggangen met ampullen verwijderd.

Bij het trekken aan den linker booggang gaat het linker oog naar beneden achter.

Rolbewegingen van het lichaam om longitudinale as, maneg- bewegingen naar rechts.

Hoofd naar boven gekeerd.

Oogbew. om longit. en transv. as afwezig. Zwemt nu en dan op den rug, en onrustig. Volgende dag nog rol- en manege bew. Leeft drie dagen.

2) Galeus canus 1 M.

Voor de operatie niet vlug in bewegingen. Verwijdering der twee voorste aupullen. Bij verwijdering der rechter beweegt het rechter oog naar boven, het linker naar beneden.

Blijvende verkromming van het achterste lichaamsgedeelte, con- caaf naar links. Braakt onder de operatie. Zwemt met staart naar beneden hoofd naar boven.

Oogbew. aanwezig. Helt nu en dan naar een kant over.

Leeft twee dagen.

II. Diagonale richting.

A. Onderbinding. 1) Acanthias vulgaris.

Onderbinding rechter voorste en linker achterste booggang, exact, tusschen de ligaturen doorgeknipt.

51

Bij trekken aan de rechter voorste gaat het linker oog naar be- neden achter. Geen abnormale bewegingen. Brengt men hem in eene abnormale houding, dan draait hij zich dadelijk in de normale ligging.

Compensat. oogbew. aanwezig.

Leeft vier dagen.

2) Galeus canis '/2 M.

Onderbindiug linker voorste en rechter achterste booggaug, met twee ligaturen waartusschen doorgeknipt.

Conpens. oogbew. behouden, zwemt zeer vlug zonder de minste afwijking.

Leeft een dag.

Sectie: ligaturen gehouden, andere booggangen intact.

Labyrinthholte gevuld met een chocoladeachtig vocht, menin- gen geinjiceerd.

B. Doorsijding zonder onderbindiug.

1) Acanthias vulgaris 3/4 M.

Doorknipping rechter voorste en linker achterste booggaug.

Voor de operatie conpens. oogbew. aanwezig.

Drukking op de vliezige booggangen met de sonde geeft geene oogbewegingen.

Op het oogenblik der doorsnijding van de linker achterste gaat het linker oog naar boven, gepaard met rolling.

Na de operatie alle evenwicht verloren zinkt in alle posities.

Oogbew. om longit. en verticale as aanwezig, om transversale afwezig.

Rug sterk concaaf naar boven gekromd.

Leeft een dag. Sectie. De bedoelde booggangen zijn doorgeknipt, de andere intact. Geen bloeding in het labyrinth.

2) Galeus canis lj2 M.

Rechter voorste en linker achterste.

Vóór de operatie. Compens. oogbew. aanwezig. Onder de ope- ratie (door trekken aan den voorsten booggang) braken.

Blijft in het begin na de operatie in alle posities liggen,

52

zwemt later, waarbij de linkerzijde iets lager ligt dan de rechter.

Oogbew. om transv. as bijna geheel verdwenen.

Rug naar boven concaaf gekromd.

Keert zich somtijds op den rug.

Tweede dag. Bewegingen normaal, kromming van den rug iets minder.

Oogbew. om transversale as, zeer zwak. Leeft vier dagen. Zwemt laatste dagen geheel normaal, zoekt echter met voorliefde den bodem op, waarover hij zich dan beweegt.

Sectie: de bedoelde booggangen zijn doorgeknipt, verder geene afwijkingen.

3) Scyllium canicula J/2 Mu- llinker voorste doorgeknipt rechter achterste l/2 cM. verwijderd zonder ampulla.

Oogbew. niet na te gaan wijl het dier bij aanraking dadelijk de oogen sluit.

Beweg. na de operatie zeer vlug en normaal. Vertoont gedu- rende vijftien dagen geene afwijkingen.

Daarna maakt hij bijna onophoudelijk manege- en spiraalbe- wegingen. De hoofdwond is opengegaan, de huidlap necrotisch, zoodat het labyrinth geheel bloot ligt.

C. Verwijdering met ampullen.

Galeus canus 1 M.

Linker voorste en rechter achterste geheel met ampullen ver- wijderd.

Bij het verwijderen der rechter achterste bewoog het rechter oog naar achter, linker naar voor.

Na de operatie helt het dier 45° naar rechts over in rust en bij beweging.

Oogbew. om longitudinale as aanwezig om de andere niet dikwijls.

Na een dag zijn de bewegingen weer normaal.

Leeft zes dagen.

Sectie. De bedoelde booggangen zijn verwijderd. Vloeistof in het labyrinth helder.

53

III. Verticale booggangen eenerzij ds.

Onderbiuding en verwijdering.

1) Acanthias vulgaris 1/2 M.

Rechter voorste booggang met ainpulla verwijderd, rechter ach- terste onderbonden.

Voor de operatie de verschillende Couipens. oogbew. niet dui- delijk uitgesproken.

Bij het trekken aan de voorste booggang, oogbew. in voor achterwaartsche richting,

Bij trekken aan de achterste gecombineerde oogbew.

Geen verschijnselen na de operatie.

Sectie. Voorste kraakbeenige booggang holte bevat wat bloed, verder geene veranderingen.

2) Acanthias vulgaris ]/2 M.

Rechter voorste met ampulle verwijderd, achterste onderbonden. Compensatie oogbew. aanwezig vóór en na de operatie. Bij trekken aau de voorste booggang oogbew. van beneden naar boven.

Zwemt na de operatie zeer vlug en volkomen normaal. Leeft nog twee dagen zonder verschijnseleu.

IV. Verticale booggangen beiderzijds.

Verwijdering. ■ 1) Galeus canis lJ/.2 dM.

Bij de operatie treden zeer gecombineerde oogbewegingen op.

Na de operatie heeft de visch alle evenwicht verloren, blijft in alle posities liggen.

Leeft twee dagen.

Sectie. De vier verticale booggangen blijken verwijderd.

V. Horizontale booggang.

Doorsnijding.

1) Acanthias vulgaris I/2 M.

Uit linker horizontale booggang een stuk verwijderd zonder ampulla.

54

Geringe bloeding.

Zwemt na de operatie vlug, geheel normaal.

Leeft nog twee dagen zonder verschijnselen.

VI. Prikkeling der ampullen, en verwij dering der boog gangen eenerzijds.

1) Galeus canis 1 M.

Blootlegging externe ampulle rechts.

Drukking met sondeknop op de ampulla veroorzaakt oogbewe- ging, rechter oog naar voren, linker naar achter.

Blootlegging voorste ampulle. Drukking rechteroog naar boven.

Trekken aan de externe ampulle geeft oogbew. rechts naar boven.

Bij trekken aan de voorste ampulle ook rechter oog naar boven.

Verwijdering der externe en voorste ampulle.

Trekken aan de achterste ampulle rechteroog naar beneden.

Verwijdering der achterste ampulle.

Na de operatie braken, rollingen om de longitudinale as (éénmaal).

Gaat op den rechterkant liggen, wordt hij op den rug omge- draaid dan blijft hij in deze positie liggen.

Oogbew. om longitud. as nog aanwezig, echter zwak.

Kromming van het lichaam naar rechts concaaf (spieren der rechter zijde gecontraheerd) tot 150° later tot 270°.

Oogstand normaal.

Leeft een dag. Sectie: Kraakbeenige holte der booggangeu met bloed gevuld. Labyrinthholte en otolithen, macrosc. normaal.

2) Galens canis 2 dM.

Blootlegging der voorste ampulle rechts.

Drukking met sonde rechter oog naar boven, linker naar be- neden, zeer duidelijk en herhaalde malen.

Externe ampulle; drukking met sonde, rechter oog naar voren, linker naar achteren, duidelijk en herhaalde malen.

Drukking achter de booggang (niet ampulla) geen oogbew. Trekken aan de achterste ampulle rechter oog naar beneden linker naar boven, zeer duidelijk.

55

Verwijdering der drie booggangen met ampulleD.

Dier blijft in alle posities liggen, weinig beweeglijk.

Volgende dag, oogenscbijnlijk normaal bebalve de eigenaardig- heid, dat hij steeds in de richting van rechts naar links zwemt. Tracht men hem in omgekeerde richting te doen zwemmen, dan doet hij dit of niet, of wendt spoedig naar links om.

Leeft drie dagen.

Sectie. Labyrinthholte met otolithen intact. Kraakbeenige boog- gangen bevatten bloederig vocht.

3) Galens canis. 1 M,

Blootlegging der ampulle van de rechter horizontale booggang.

Drukking met sonde; rechter oog naar voren, linker naar achteren.

Blootlegging ampulle van de voorste booggang, drukking met sonde rechter oog naar boven. Daarna geeft trekken aan de voorste ampulle geen oogbew. doch men kan hierbij duidelijk zien, dat de ampulle van de horizontale booggang meebeweegt.

Hierna blootlegging der labyrinthholte. Zie VII 3.

VIL Labyrinthholte.

1) Galeus canis. 3/4 M.

Linker voorste booggang verwijderd, daarna labyrinthholte met scherp, mes vernietigd. Bij deze operatie vertoonden de oogen alle soorten van beweging om de drie assen.

Het vliezige labyrinth en de otolithen worden niet uit de holte verwijderd.

Het dier gaat na de operatie op den rug liggen en zwemt op den rug rond.

Oogbew. om de longitudinale as nog duidelijk, om de andere assen, zwak aanwezig.

Leeft drie dagen, waarin de evenwichtsstoornisssn blijven be- staan, Na een dag zijn de compensat. oogbew. geheel verdwenen.

Sectie: Achterste en horizontale booggang intact, labyrinth gevuld niet een bloederig vocht, waarin de otolithkristallen zijn verdeeld.

56

2) Galeus canis. 1 M.

Linker voorste booggang doorgeknipt, waarbij (door eenigzins trekken) het rechter oog naar achteren bewoog, linker naar voren.

Labyrinth van boven blootgelegd.

Drukking met de sonde mediaal in de labyrinthholte, geeft oogbew. in voor achterwaartsehe richting ; meer lateraal rechter oog naar boven, linker naar beneden.

Otolithen door elkander geroerd.

Na de operatie, gaat het dier op den rug liggen. Oogbewegin- gen om longitudinale as aanwezig, om trausv. en vertic. verdwenen.

Gedurende de vernietiging van het labyrinth traden contracties der spieren over het geheele lichaam op.

Vertoont na eenigen tijd meer neiging tot normale ligging.

Leeft twee dagen.

3) Galeus canis 2 dM.

Oogbew. vóór de operatie duidelijk om longitudinale; om trans- versale as niet duidelijk.

Blootlegging linker voorste booggang. Bij trekken met de pincet aan de booggang gaat het rechter oog naar beneden het linker naar boven. Drukking met de sonde op den booggang geeft geene bewegingen. Booggang verwijderd met ampulla.

Linker achterste booggang. Drukking op de booggang geen oogbew. Trekken, rechter oog naar beueden en iets naar achter en linker omgekeerd. Daarna achterste booggang verwijderd met ampulle.

Blootlegging labyrinthholte.

Drukking met de sonde mediaal, oogbew. in voor achterw. richting. Drukking lateral linker oog naar beneden met rollingen om de transversale as gecompliceerd.

Spiercontracties werden gedurende deze manipulatie opgemerkt. Zwemt na de operatie vlug rond waarbij de linkerkant meer naar beneden gekeerd is. Gaat nu en clan op den rug liggen.

Brengt men den visch in dezen positie, dan blijft hij in deze houding liggen of zwemmen. Vertoonde tweemaal rollingen om de longitudinale as.

57

Sectie. Voorste en achterste booggang verwijderd. Externe boog- gang intact. Labyrinth geopend, Otolithen door elkander geroerd. Geen bloeding.

4) Galeus canis 1 M. (dezelfde als VI 3).

Na verwijdering der ampulle van externe en voorste booggang rechts labyrinth blootgelegd, mediale otolith door elkander geroerd geeft verplaatsing van het oog naar beneden en voren.

Na de operatie zwemt en ligt de visch met de rechterzijde dieper clan de linker. Oogbewegingen bij draaiing om de drie assen verdwenen. Leeft twee dagen.

Door sectie bevestigd.

5) Acanthias vulgaris.

Verwijdering der drie booggangen met ampullen, rechts.

Vernietiging labyrinth waarbij zeer gecompliceerde oogbew. op- treden.

Na de operatie blijft het dier in alle posities liggen, zwemt niet.

Volgenden dag. Enkele manegebewegingen. Op den rug ge- bracht zwemt hij eenigen tijd in deze positie. Rechter oogstand iets naar beneden en iets naar achteren, linker naar boven en iets naar voren.

Draait zich nu en dan bij het zwemmen op den rug.

Derden dag. Bewegingen vlug. Geen dwangbewegingen. Ligt rechts duidelijk dieper dan links. Oogstand dezelfde.

Vierden dag, toestand dezelfde, vertoont nog enkele manege- bewegingen.

Vierden dag gestorven.

Resumé der resultaten.

De verschillende experimenten kort te samengevat, geven de volgende resultaten.

a) Voorste booggangen.

Doorknipping der twee voorste booggangen tusschen twee liga- turen, tweemaal verricht. In beide gevallen geene verschijnselen.

58

Verwijdering der twee voorste booggangen met ampullen, twee- malen verricht. In beide gevallen statische en dynamische stoor- nissen.

Onderbinding van het voorste stuk van een booggang met doorknipping van de andere; geen stoornissen.

b) Diagonale richting.

Doorknipping tusschen twee ligaturen tweemaal verricht. In beide gevallen geene verschijnselen.

Doorknipping zonder onderbinding, driemaal verricht. Twee- maal statische en dynamische stoornissen, waarvan in een geval na een dag verdwenen. In het derde geval geen stoornissen.

Verwijdering met ampulla, eenmaal verricht. Statische en dy- namische stoornissen, na een dag verdwenen.

c) Verticale booggangen eenerzijds.

Onderbinding van de eene met totale verwijdering van de andere. Tweemaal verricht; in beide gevallen zonder gevolgen.

d) Verticale beiderzijds.

Verwijdering met ampullen ; eenmaal verricht. Statische en dy- nomische stoornissen.

e) Horizontale booggang eenerzijds; doorknipping, eenmaal verricht. Geen stoornissen.

ƒ) Verwijdering der drie booggangen met ampullen eenerzijds.

Tweemaal verricht. In beide gevallen statische en dynamische stoornissen.

g) Prikkeling der ampullae.

Bij het trekken aan de booggangen gedurende de verschil- lende experimenten traden herhaaldelijk oogbewegingen op. Deze waren bij een en dezelfde booggang niet steeds dezelfde. Zuivere prikkeling echter door drukking met den sondeknop, nadat de ampullae voorzichtig vrij gepraepareerd waren, gaf constante oog- bewegingen en wel:

Drukking der voorste ampulla: Oog aan dezelfde zijde naar boven, dat der andere zijde naar beneden.

Drukking op de externe ampulla : oog aan dezelfde zijde naar voren, dat der andere zijde naar achter.

59

Prikkeling ampulla posterir: oog aan de zelfde zijde naar bene- den, dat der andere zijde naar boven. Het is niet te miskennen dat deze bewegingen bij drukkiug der drie ampullae dikwijls ge- combineerd zijn met kleine rotaties der oogen om hunne trans- versale as.

Wanneer de voorste en externe ampulla vrij gepraepareerd zijn, is duidelijk te zien, dat bij trekken aan de voorste booggang niet alleen de ampulla van de voorste booggang beweegt, doch ook die van de externe.

h) Labyrinth holte.

Drukking met de sonde in het labyrinth op de otolithen geeft alle soorten van oogbewegingen. De aard van deze beweging hangt van de plaats van drukking af. Eene zuivere localisatie werd nog niet nagestreefd.

Vernietiging der otolithen en vliezig labyrinth had steeds sterke dynamische en statische stoornissen ten gevolge. Dit experiment werd vijfmaal verricht, eenmaal met doorknipping van de voorste booggang, eenmaal met verwijdering van de voorste booggang, eenmaal met verwijdering van voorste en achterste, eenmaal met verwijdering van voorste en externe en eenmaal met verwijdering der drie booggangen.

OPMERKINGEN.

Wegens het betrekkelijk kleine aantal experimenten, gevoel ik mij niet gerechtigd tot het trekken van conclusies, wijl het mij voorkomt, dat in dit labyrinth van verschijnselen en hypothesen omtrent het statisch orgaan, de grootste voorzichtigheid geraden is, wil men niet in het rijk der fantasie verdwaald raken.

Wel veroorloof ik mij aan het eind van dit onderzoek de vol- gende opmerkingen.

1) Onderbinding der booggangen, gevolgd door doorknipping tusschen de ligaturen heeft in geen enkel geval verschijnselen te voorschijn geroepen. Dit negatieve feit in verband met het posi- tieve nl. het wel optreden van evenwichtstoornissen na verwijde-

60

ring der ampullen der booggangen (twee of meer) is moeilijk in overeenstemmiug te brengen met de voorstelling van Mach en Breuer, dat de strooming der endolymphe de normale physiolo- gische prikkel zou zijn. ünderbinding maakt deze vloeistof bewe- ging toch geheel onmogelijk.

Beter strooken deze feiten met de meening van Goltz; dat de vloeistofdruk als prikkel werkt. In het onderhavige geval zal dan wel de intensiteit van dezen prikkel veranderen, deze laatste echter uiet geheel wegvallen. Kleine veranderingen in physiolo- gischen prikkel hebben echter evenmin als het verwijderen van een enkele booggang met ampulle afwijkingen ten gevolge.

Voor deze meening laat zich nog een argument aanvoeren ont- leend aan de vergelijkende anatomie. Vergelijkt men n. 1. in de atlassen van Retzius de plaatsing van de ampullen ten opzichte der booggangen bij de verschillende diersoorten, dan blijkt zonder eene enkele uitzondering dit: dat de ampullen aan een der uit- einden der kanalen zijn aangebracht nooit in hun verloop b. v. in het midden. Is de vloeistofstrooming de normale prikkel, dan is de plaatsing van de ampulle ;ten opzichte van de booggang geheel onverschillig. Er laat zichzelfs eene omstandigheid aanvoe- ren, waardoor de plaatsing in het midden voor eene strooming gunstiger zou zijn. Neemt men toch eenmaal de mogelijkheid van strooming door deze nauwe kanaaltjes aan, al is deze vloeistof- verplaatsing nog zoo gering en ook alleen bij het begin der be- weging, dan moet men er alle eigenschappen aan toekennen, die men van vloeistofbeweging door eene buissysteem kent. Een van deze eigenschappen is het optreden van wervelstroomingen indien de vloeistof van uit een wijder in een nauwer gedeelte of omge- keerd overgaat. Bij plaatsing der ampulle in het midden der booggang zou deze onregelmatige beweging zeker geringer zijn.

Of de ampulla beneden of boven aangebracht is, is voor de theorie van Goltz onverschillig, wijl het alleen om druk wisselingen te doen is.

2) Enkele doorsnijding der booggangen heeft wisselende resul- taten ten gevolge. Men vindt hiervoor allicht eene verklaring in

61

bet feit, dat men bij de sectie de doorgesneden booggaug niet sameugevallen vindt. Waarschijnlijk door capillariteit behoudt zij gedeeltelijk baren inhoud. Het meerdere of mindere verlies in vloeistof kan deze verschillende uitkomsten tot op zekere hoogte verklaren.

3) De verschijnselen bij prikkeling der verschillende otolitheu pleiten voor de otolithen-hypothese van Breuer. liet lijkt mij bij haaien niet onmogelijk elke otolith afzonderlijk te prikkelen.

4) De statische en dynamische stoornissen, optredende tenge- volge van experimenten op de otolithen verschillen van die, ten- gevolge van experimenten op booggangen, alleen in intensiteit, niet in wezen, zoodat mij van eene principieel verschillende functie voor deze beide labyrinthafdeelingen in dit onderzoek niets ge- bleken is.

5) Zuivere locale prikkeling van de ampullen hebben bepaalde oogbewegingen ten gevolge, overeenkomende met die, welke op- treden bij draaiing om de verschillende assen ; zoodat het waar- schijnlijk is dat deze compensatorische oogbewegingen, grooten- deels door de ampullair-zenuwen (gedeeltelijk ook door de otolithen) opgewekt worden.

ON THE CLASSIFICATION OF OPILIONES

J. C. C. LOMAN.

As there have been so many iiew animal forms described of late, belonging to the above order, some aruongst them attracting our attentiou bij their unusual coustructiou, it was to be expected that the systematic arrangement of this group would be considerably modified.

An attempt at obtaining a broader basis for systematic obser- vations will be published shortly. The data provided by comparative anatomy have been utilized as niuch as possible, for there is no doubt that we shall arrive at a better uuderstanding ofthemufcual kindred in that way, than by examining merely the external characters, as has been often done up to the present. x)

As the first step in the right direction we hail Sörknsbn's work on the Gonyleptidae, the harvest-men of South-America.

Proceeding in the same manner I have come to the conclusion that the forms I have examined should be brought under 3 Sub-ordines. 2)

In another place 3) I have already made mention of this, but without a detailed explanation of the reasons which led to this view.

Now, Pocock made some remarks, the other day, in consequence of this preliminary communication, which made him arrive at a

1) and unfortunately not with this order only!

2) apart from the less known Cyphophthalmi E. S.

3) Zool. Jahrb Syst. Vol. 16, p. 170.

63

different conclusion 1). Owing, probably, to the fact of my provisioual details beiug incomplete, they have not been properly appreciated, nor does the right meauiug seem to have been grasped in all instances.

Pocock writes about the position of Sorensen's family of Triaeno- nychidae, which I proposed to raise to the rank of a sub-order : »a family resembling the Laniatores in all essential characters except the presence of a single claw on the tarsi of the fifth and sixth pairs of appendages."

In this I do not agree with him.

Further on he adds: »Iu Lomans's opinion the systematic value assignable to the claws is equal to that of all the structural characters combined."

I cannot agree with him in this respect either, I even find this opinion absurd.

But it never was my own. This view of the matter was pro- bably assigned to me on account of my having introduced the claws of the hinderlegs in a key to the determination. But, surely, all the known differences ueed not be enumerated in such a table.

It may also be allowed, in elucidation of my opinion, to quote the following paragraph from what T have written about this with regard to the anatomy of Larifuga (fam. Triaenonychidae) : »To judge from the external appearance the genus did not seem to deviate so niuch from the genuine Gonyleptidae as Gnomulus; but the internal organs soon proved to me how niuch I had been mistaken. Instead of finding some similarity, I came across unexpected differences, which, in conjunction with the external characters, showed a wide difference between this Larifuga and all other Opiliones." 2)

For this reason I may briefly sum up here the principalpoiuts of dif- ference between the Jnsidiatores and other animals of the order, which I hope to fully point out, by the aid of cuts, in my forthcoming article.

1. The dorsal carapace is somewhat similar to that of Laniatores,

1) Ano. Mag. Nat. Hist. (7) Vol. 10, p. 511.

2) translated from : Zool. Jahrb Syst. Vol. 13, p. 78.

64

but the fusioD of the tergites of the Oneopodidae, although this faniily belongs to the Laniatores, is entirely different. On the other hand it cannot be denied that Nemastoma and Sclerosoma, although really Palpatoreg, show a great affinity with the Insi- diatores in the matter of segmentation, as all the anterior tergites develop into a scutum while the posterior four reinain unfused. It therefore does not seem to be reasonable to attach decisive systematic importance to the segmentation of the opisthosoma.

2. At the first glance the sternal parts of the body look more like those of the Laniatores than those of the Palpatores. But when, instead of comparing only the direction in which the stern urn runs, its peculiar form is also compared — which I deern more important — it becomes obvious how much the sternum, con- tinuously widening out towards the posterior part (which can very well be compared to that of Nemastoma and Trogulus) differs from the liuear form of that of the Lauiatores.

The third maxilla, au appendage of the coxa of the second pair of ambulatory legs, is distiuct and movable in the Phalangiidae and Ischyropsalidae (thus in the Apagosterni Pocock) ; on the other hand it does not exist in the Eupagosterni Pocock. With the Laniatores this organ is sometimes prominent, in other instances very little developed, but always of a piece with the coxa. In the Insidiatores I found it fairly large, rather lowly triangular, and with a broad base fused with its coxa.

3. The palpi of Insidiatores are of a very original structure. Their short, often monstrously big joints are always armed with characteristic thorns : heavy, strong cones, provided with hairs growing sideways unter the top. Bj means of these palpi alone one would at once recognize the sub-order.

4. Each of the short legs is armed with only one large terminal claw ; that of the posterior two pairs has moreover a much smaller side-claw on both sides. The history of the development of the claws in the three sub-orders, too, tells us of the existence of fundamental differences, which ho wever are difficult to explain without illustrations.

65

5. The digestive apparatus I found to be no clear rneans of distinction. Aruong the Laniatores there are some whose coecal pouches are almost as couiplicated as those of our common Phalangids, but other again have guts with only few ramifi- cations, and which are more like those of Insidiatores.

6. The nervous system of the Laniatores shows typically fused abdominal ganglia (as Sörensen has already described). In the Insidiatores we find longish carrot-shaped unfused ganglia in the abdomen, resembling the short pear-shaped ones of the Palpatores.

7. To finish with : the genital orgaus show some vital differences. Here again it is difficult to give a clear idea without drawings. Suffice it therefore to state that the penis of Insidiatores is always short and stout, and provided with a powerful extensor glandis, not exactly of the same structure as that of Palpatores. It is known that the Laniatores are entirely without this glans and muscle. Besides, the vasa deferentia, morphologically, are so aberrant, that those of the Laniatores are much more like those of the Palpatores than of the Insidiatores.

About the sub-order of the Cyphophthalmi E. S. I have no firm conviction. Pocock is ready to accept this division, but Sörensen, who discussed the subject some time ago, even expresses a doubt about its right of existence, and he thinks it not im- possible that the family Sironidae ought to be classified with the Palpatores. We have better await further investigations.

As to the Oncopodidae, which differ in some important characters of greater value than family-characters, they need be separated from the remaining Laniatores.

Although I arn therefore in many respects of Pocock's opinion, I cannot follow him, where he assumes the Insidiatores to be nearly allied to the Laniatores. The differences sketched above appear to me to be so radical that we are bound to give more prominence to them.

I propose, therefore, the following classification of the group :

66

Suborder I. Palpatores Thor.

a. Apagosterni Pocock (fata. Phalangiidae, Ischyropsalidae)

b. Eupagosterni Pocock (fam. Neioastomatidae,Trogulidae, etc.)

II. Laniatores Thor.

a. Sterrhonoti n. (fam. Oncopodidae)

b. Camptonoti n. (fam. Gonyleptidae, Epedanidae, Assa- miidae, etc.)

III. Insidiatores Loman.

(fain. Triaenonychidae, Adaeidae, etc.)

IV. (?) Cyphophthalmi E. S.

(=z Anepignathi Thor.) (fam. Sironidae.)

Tijdschrift der Ned Dierk. Vereen 2e Beeks Deel VIII

i .■ ; ^ 2 - :

/ f ) vN

'S 'J, Jr

<

~f /

%

ml

ft i

] \i - -v' -ï:' ' - . ' ' f' r > \ \\V M '."^

ff » % | f , 'y v^-;> ^ ,

12

& ■-"'■''„

-

•..v

W.ïl ' .-:. V- •■■■ '>&Mm t

17

1 ^ "<

Si" !r ! 1

1 ■

;;«; v^

Ml fc !

22 -,

A. C. Oudemans del

G S. H aut.

Tijdschrift der Ne;l Dierk V<

eeka. Deel VIII

"V 26 27 | 28 29 S 30 X. 33 38

•4

rf.i

' / . -. *■

;

4 J

i.^/r

42 u

M

(\ !\ ,

Ü

au, 'J ■ V

35 \

■ ' ; . ' i ^ - g

i

' ' '' Ark 3? "' 39 ^1 ^ ^X^;/ J

^ ■■<■ ■\èMi ; *$ .;: #1

g

il ?

1 'i

m

-

'-"

i

s

JL

A C. Oudemana del

Tijdschrift der Ned Dierk. Vereen. 2e Reeks. Deel VIII

3

%. x, 47

(l

Mi

49 T7,

K) 3/\w

'

50

*\ 46

■

Mm

i

<

i f"1

8fi

^K7''

r

'M

t !

A C. Oudemans del

G. S. H. aut.

Tijdschrift der Ned. Dierk. Vereen. 2e Reeka. Deel VIII PI- IV

m , ^ -

V X C ^ -^. ^ ^

> f 1 ~A

t

# "

A. C. Oudemans del. &• S. H. aut.

DBSORIPTIONS OF THREE NEW SPECIES OF OLIVA FROM THE SIBOGA-EXPEDITION

M. M. SCHEPMAN.

Oliva rufofulgurata n. sp.

Stat. 47. Bay of Bima. 55 M. 1 Spec.

Stat. 169. Anchorage off Atjatuning, W. Coast of N. Guinea.

57 M. 1 Spec. Stat. 204. Between islauds of Wononi aud Buton. Froin

75—94 M. 7 Spec. Stat. 260. 2.3 Miles W. from the North point of Nuhu Jaan, Key Islauds. 90 M. 3 Spec.

Shell cylindrically obloüg, slightly swollen near the upper part of the last whorl, very glossy, smooth, yellowish, with narrow, rather distant, rufous fulgurations, leaving a narrow pale zone below the suture, without markings. Spire short, conical. Apex blunt, the embryouic whorls rosy in fresh specimens. Whorls 7, rounded, the post-embryonic ones callous, with faint traces of the rufous streaks. Sutures widely channelled. Aperture oblong, narrow and channelled above, becoraing gradually wider below, the upper angle narrowed by a callosity on the body whorl, in- terior light violet. Outer lip rather sharp and curved above, thick and nearly straight near the middle and below. Columellar lip slightly callous in the adult specimens, with about 25 plaits,

of which the 17 upper ones are rather short, the lower nearly reach the shallow basal sinus.

Alt. 22, Lat. U'/2. Apert. alt. 171/.,, Lat. 2'/4 Mill.

Oliva dubia n. sp.

Stat. 2. Madura-strait. 56 M. 8 Spec.

Stat. 116. West of Kwandaug-bay-entrance. 72 M. 1 Spec. Stat. 260. Frora the North point of Nuhu Jaan, Key-Islands. 90 M. 1 Spec.

Shell small, cylindrically oblong, slightly narrowed towards the base, very glossy, smooth, yellowish-brown, with more or less waved rufous lines and on the last whorl a series of distant brown blotches, bordering the suture. Spire rather high, convexly conical, with a very blunt rosy apex. Whorls 51/,,, the embryonic ones convex, the lower ones nearly flat, slightly callous. Sutures deep, widely channelled. Aperture oblong, rather blunt at the upper part, gradually widening below, with a large channel above ; interior violet, outer margin nearly straight, moderately thickened, basal sinus wide. Columellar lip smooth above, with about 7 plaits towards the base.

Alt. 13, Lat. 42/3; Apert. alt. 10'/2, Lat. 1'/, Mill.

I have named this species dubia because it has a somewhat juvenile appearance, as however the specimens of the 3 localities, vary little in size and shape, it may also be that no larger speci- mens exist.

Oliva ceramensis n. sp.

Stat. 174. Waru-bay, North Coast of Ceram. 18 M. 5 Spec.

Shell small, cylindrically-ovate, slightly swollen near the upper part, glossy, smooth, with concentric gray and yellow zones, marked by a purple-brown network, with darker triangular spots. Spire very short, apex dark brown, the spire quite or nearly concealed by a callous deposit. Number of whorls unknown, on account of the callosity. Sutural channel wide but not deep. Aperture oblong, nearly straight above and near the middle, curved and widened

69

below, chaunelled above. Interior cl ark purple-brown; outer margin very thick, slightly curvecl at the extremities, basal sinus rather uarrow and deep; collumellar margin straight above, much curved below, with about 18 plaits; upper ones coarse and short, fol- iowed by 3 plaits which are much stronger and prominent, and at last by a few very small plaits near the base.

Alt. 14, Lat. Vjr Apert. alt. 11'/,, Lat. Vj2 Mill.

Figures and comparison with allied species will be given in the future publications.

NOTES ON ACARI

EIGHTH SERIES ')

D*. A. C. OUDEMANS

(With Plate V and VI).

1. Acari of Grermauy.

Mr. S. A. Poppe, of Vegesack, lias collected during 1898 and 1899 the following Acari, parasitic on Insects and Mammals, and kindly sent them to me for examination and determination. Except no 3, 33 and 34, all are caught uear Bremen. I = January, II = February, &c.

1) The First Series appeared 15, I, 1897 in the Tijdschrift voor Entomologie v. 39, p. 175-187.

The Second Series appeared 5, IX, 1900 in the Tijdschrift voor Entomologie v. 43, p. 109-128.

The Third Series appeared 30, XI, 1901 in the Tijdschrift der Ned. Dier/c. Vereen. ser. 2, v. 7, p. 50—88.

The Fourth Series appeared 18, VII, 1902 in the Tijdschrift der Ned. Dierk. Vereen. ser. 2, v. 7, p. 276—311.

The Fifth Series appeared 14, V, 1903 in the Tijdschrift voor Entomologie, v. 45, p. 123-150.

The Sixth Series will appear in the Tijdschrift voor Entomologie v. 46, p. 1 — 24.

The Seventh Series appeared 31, X, 1902 in the Tijdschrift der Ned. Dierk. Vereen. ser. 2, v. 8, p. 17—34.

The Series are independant one from other. O.

71

PARA.SITIDAE.

1 Parasitus subterraneus (J. Müll.). — Necrophorus vespillo, Necro- phorus humator. — X.

2 Parasitus fucorum (de Geer). — Necrophorus vespillo, Necro- phorus humator. — X.

3 Parasitus longulus (C. L. Koch), var. robusta Oudms., nov. Tar. — Isle of Juist.

4 Parasitus cornutus (G. et R. Cau.). — Nest of Talpa euro- paea. — III.

5 Parasiüis emarginatus (C. L. Koch). — Nest of Talpa europaea, Talpa europaea. — III.

6 Parasitus coleoptratorum (L.). — Mus sylvaticus.

7 Parasitus spinipes (C. L. Koch). — Nest of Talpa europaea. — III.

8 Eury parasitus terribilis (Michael).— Nest of Talpa europaea. — III.

9 Macrocheles marginatus (Herm.) — Necrophorus vespillo, Neer. humator. — X.

10 Macrocheles tridentinus (G. et R. Can.). — Nest of Talpa europaea. — III.

11 Haemogamasus hirsutus Berl. — Nest of Talpa europaea, Talpa europaea L. — III.

12 Haemogamasus michaeli Oudms., 110V. sp. — Talpa europaea, Mus sylvaticus. — X.

13 Hypoaspis arcualis (C. L. Koch). — Nest of Talpa euro- paea, Mus sylvaticus, Armcola arvalis, Talpa europaea. — II, III, X.

14 Hypoaspis talpae Oudms., nov. sp. — Talpa europaea.

15 Emeus halleri (G. Cau.). — Vesperugo serotinus L. — V.

16 Laelaps agilis CL. Koch. — Mus sylvaticus, Arvicola arvalis. — II, III,

17 Liponyssus lepidopeltis Klti. — Vesperugo pipistrellus, Ves- pertilio murinus, Plecotus auritus.

18 Liponyssus lobatus Klti. — Vesperugo noctula, Plecotus auritus, Vesperugo pipistrellus. — IV, VI, VU.

72

19 Liponyssus musculi (C. L. Koch). — Plecotus auritus, Vesperugo serotinus, Vesperugo pipistrellus. — V to IX.

20 Liponyssus albato-afjinis Oudms., 110V. Sp. Arvicola arvalis. — IX.

21 Liponyssus kolenatii Oudms., 110V. sp. — Vesperugo pipistrel- lus. — VII.

22 Lipoiiyssus albatus (C, L. Koch). — ■ Talpa europaea. — VI, VII, X.

23 Spintumix vespértilionis (L.). — Vesperugo serotinus. — V, VIII, IX.

24 Spintumix carnifex (C. L. Koch). — Vesperugo noctula.

25 Spintumix plecoti Oudms., UOV. sp. — Plecotus auritus.

26 Asca affinis Oudms. — Talpa europaea.

27 Uroseius novus Oudms., UOV. sp. — Necrophorus vespillo , Necroplwrus humator. — X.

IXODIDAE.

28 Argas vespértilionis Latr. — Vesperugo noctula, Vesperugo sero- tinus. - IV, V, VIII.

29 Lvodes reduvius (L.). — Mus sylvaticus. — II.

THROMBIÜIIDAE.

30 Scirus setirostris Herm. — Vesperugo serotinus. — VIII.

31 Anystis baccarum (L.). — Vespertilio pipistrellus. — VII.

32 Myobia lemnina (C. L. Koch). — Mus sylvaticus. — II, VIII, X.

33 Smaris leesei Oudms., uov. sp. — Isle of Juist.

34 Thrombidium insulanus Oudms., UOV. sp. — Isle of Juist.

35 Thrombidium gymnopterorum (L.). — Plecotus auritus, Mus sylvaticus, Talpa europaea. — II, X.

TAESONEMÏDAE.

36 Pygmephorus spinosus Kram. — Mus sylvaticus, Talpa euro- paea. — II.

37 Tarsonemus soricicola Oudms. — UOV. sp. — Sorex vulgaris. — II.

ORIBATIDAE.

38 Notaspis pallidula (C. L. Koch). — Nest of Talpa europaea. — III.

73

39 Nanacarus minütus Oudms., nov. gen., ïiov. sp. — Vesperugo serotinus, Sorex vulgaris. — II, VIII.

40 Dermacarus arvicolae (Duj.). — Arvicola arvalis.

41 Glycyphagus platygaster Michael. — Nest of Talpa europaea. III.

42 Glycyphagus ornatus Kram. — Vesperugo serotinus, Vespertilio pipistrellus, Mus sylvaticus, Sorex vulgaris, Talpa europaea. — Iï, V, VI, VIII.

43 Labidophorus talpae Kram. — Sorex vulgaris, Talpa europaea. — II, VII, X.

44 Anoetus neglectus Oudms., nov. sp. — Necrophorus vespillo, Neer. humator. — X.

45 Anoetus spiniferus (Michael). — Sorex vulgaris. — II.

46 Prosopodectes chiropteralis (Trt.). — Vesperugo serotinus, Ves- perugo pipistrellus. — VI, VIII.

N°. 1. Parasitus subterraneus is described in the Tijdschr. v.

Eutom. v. 45, p. 31, tab. III fig. 47—51. N°. 3. Parasitus longulus robustus in the Tijdschr. v. Entom.

v. 45, p. 38, tab. IV, fig. 80—84. N°. 12. Haemogamasus michaeli in this paper; see below. N°. 14. Hypoaspis talpae in this paper, see below. N°. 20. Liponyssus albato-ajfinis in the Tijdschr. d. Ned. Dierk.

Vereen., ser. 2, v. 8, p. 24, tab. II, fig. 26-31. N°. 23. Liponyssus kolenatii in the Tijdschr. der Ned. Dierk.

Vereen., ser. 2, v. 8, p. 25, tab. II, fig. 32—34. N°. 25. Spinturnix plecoti in the Tijdschr. d. Ned. Dierk. Vereen.,

ser. 2, v. 8, p. 32, tab. III, fig. 49 and 50. N°. 26. Asca affinis, partly in the Tijdschr. v. Entom. v. 45,

p. 45, tab. VI, fig. 109, 110, partly below. N°. 27. Uroseius novus in the Tijdschr. v. Entom. v. 45, p. 47,

tab. VI, fig. 112—114. N°. 33. Smaris leesei in the Abh. Nat. Ver. Bremen 1901, Bd. XVII,

Hft. 1, p. 225, tab. III, fig. 9—17.

74

Nn. 34. Thrombidium insulanum in the Abh. Nat. Ver. Bremen

1901, Bd. XVII, Heft 1, p. 222, tab. III, fig. 1—8. N". 37. Tarsonemus soricicola in the Tijdschr. voor Entomologie,

v. 46, p. 5, tab. I, fig. 20 and 21. N°. 39. Nanacarus minutus in the Tijdschr. voor Entomologie,

v. 46, p. 8, 11, tab. II, fig. 23—28. N°. 44. Anoetus neglectus in the Tijdschr. voor Entomologie, v. 46,

p. 21, tab. III, fig. 43 and 44.

2. Parasitus sexclavatus Oudms., uov. sp.

(With Plate V, fig. 1-3).

Only the nympha is known to me. Yet this is characteristic enough. It was fouud in one specimen on Geotrupes sylvaticus, May 1901.

Colour pale, between yellow and ash-colour.

Length 294 p.

Dorsal sicle. The creature is well-shouldered (Fig. 1), and has between the shoulders and the anterior end of the abdomen the usual intermediate shoulders of well shouldered forms. Two shields protect the dorsum. The anterior one has very declining shoulders, is one and a half time longer than broad and bears 7 irregular transverse rows of six minute bristles each. The posterior one is almost quadrangular, with concave anterior margin and rounded sides and posterior margin, and bears 5 regular transverse rows of six hairs each.

Ventral side (Fig. 2). In three particulars this remind us of the genus Seiulus. 1. By the elongate, posteriorly truncated sterni- genital shield with 5 pair of hairs. 2. By the indication of the future female genital aperture. 3. By the indication of a future large ventri-anal shield. The characteristic which distinguishes the animal from all the known Parasitidae, is that on the coxae of the palps and of the second and third legs there is a hair formed like a short stout club (Fig. 3).

Epistoma rounded.

75

Hypostoma. Exterior malae as usual, not peduuculate; interior malae small, rounded. Lingua long.

Peritrema extends till before the implantation of the 1 st. leg. Habitat: Geotrupes sylvaticus. Patria: Netherlands.

3. Parasitus vespillouum Oudins.

(With Plate V, fig. 4).

The aniraal described by me in the Tijdschr. voorEutom.v. 45, p. 33, was a deutonympha. I am now in the opportuuity to des- cribe the tritouympha, which can be done in a few words.

The colour is pale yellow.

The length 900 )*..

Dorsal and ventral side perfectly like that of the deutonympha.

Epistoma tridentate ; the cusps almost equal in length ; the central cusp yet somewhat longer; the lateral ones bear on their outside a rudiment of a tooth halfway. (Fig. 4).

Habitat : Geotrupes sylvaticus.

Patria : Netherlands.

4. Parasitus emarginatus C. L. Koch.

(With Plate V, fig. 5-14).

Koch has described and figured (Deu. Cr. Myr. Ar. 24; 17) an Acarus which he called Ga7nasus emarginatus, because the auimal's posterior dorsal shield appeared truncated posteriorly. Berlese has given a rough sketch of the same animal (Ac. Myr. Scorp. Ital. 69 ; 4, fig. 5 — 6) with the same character. On a mole I found the aniraal and saw the same truncated shield. The animal is a uympha. Adults hitherto are unknown.

In a material gathered by Mr. S. A. Poppe in a raole's nest, I found two males, one yellow and tolerably transparent; most probably it had just thrown off its nymphal skin; the other reddish black, most probably by its having fed on Haemogamasus hirsutus. This induced me to study the nymph and to give better

76

figures of it thaii had hitherto beeu done by Koch and Brrlese. I opeued my preparation and treated the auimal with a warm 15°/0 solution of caustic kali. To my surprise the truucated posterior shield became rounded ! It was only a fold in the skin !

Tritonympha. In fig. 5 I have represented the dorsal aspect of it. — Length about 960 £4. — Colour straw-coloured. — Shape like Parasitus coleoptratorum. — Dorsal side. (Fig. 5). There are two dorsal shields, the anterior one occupying the greater part, the posterior one the smaller part of the dorsum. Between the two shields a wide band of unprotected skin. Six vertical bristles are directed forward, two strong shoulder-bristles outward. Further each of the two shields is provided with four irregular trans- verse rows of bristles. All the bristles are distally somewhat hairy, (fig. 6). The posterior half of the sides and the unprotected skin behind the posterior dorsal shield bear bristles too. Between the legs 1 and 2 the distal end of the peritrema is visible.

On the ventral side (Fig. 7) the nympha shows a long sternal shield, provided with 8 hairs, two small inguinal shields, and an anal shield with the usual three hairs and a large cribrum behind the postaual hair. This portion is so large, that it may occasionally be observed on the dorsal side (see fig. 5).

The epistoma (Fig. 5) is tridentate, the central cusp somewhat blunt, the lateral cusps small.

The mandibles are of the usual type.

The maxillae (hypostoma, fig. 7) shows horns (outer malae) of the usual type, and middle-sized pointed transparent inner malae, provided with a semicircular thiu membrane with feathered edges. The palps are long (Fig. 5) but do not show anything peculiar.

The legs are long and slender, except those of the 2d pair (Fig. 5) which are somewhat thicker.

The male (Fig. 8) is a robust, well chitinized creature. lts length is about 1200 pc. — lts colour yellow-straw-coloured, oc- casionally dark brownish-black (see hereabove). — lts shape remembers us of Parasitus coleoptratorum (L.). The body is well shouldered; behind and before the shoulders a little sinuated in-

77

ward ; rounded posteriory. The whole dorsal side is protected by a shield which shows only a line of deuiarcation between the two shields. Only before the shoulders a uarrow margin is un- protected, and here the distal ends of the peritrema are visible. There are 4 vertical hairs, and two enormons shoulder-bristles, oue on each shoulder. Further the dorsuni has 8 transverse irre- gular rows of souiewhat curved bristles, and the margin of the posterior dorsal shield is provided with bristles too. All the bristles are smooth, don't show the hairy distal end of those of the nympba.

The ventrai side (Fig. 9) shows us that all the shields have coalesced. Even the ventrai and dorsal shields have fused on the sides of the auimal. Behind the postanal hair the cribrate portion is present.

Epistoma (Fig. 8 and 10). In one individual the epistoma is tridentate, in the other the lateral cusps lack, and the centre has an appendage in top (probably a monstrosity).

Mandibles (Fig. 11 and 12). The upper (fixed) finger was in both individuals the satue, longer than the movable one, with a denticulated dog-tooth and two incisors. The movable finger is broad and provided with au oblong foramen ; in one instance its distal end was blunt; in the other individual its distal end is distinctly crooked. It seems to me that the so called movable finger is a fusion of a real movable finger and an appendage or copulation organ, as we find iu Cyrtolaelaps, Laelaps, Hypoaspis, Liponyssus and other Parasitidae, and that only in this way the foramen in the so-called movable finger is explicable.

The maxillae (hypostoma) (Fig. 9) have horns on short peduncles. Berlese would call them »biarticulate". The inner malae have fused, form a median, well-chitinized, truncated base, ending in membranes of the shape like in the nympha. The palps show the following particulars: the lst joint (trochanter) (Fig. 8) shows sharp side-edges aud ventrally (Fig. 13) a strong thorn, which is directed inward, touching almost the top of the maxillar horns (Fig. 9). The 2d joint (femur) has inward a sharp edge (Fig. 8).

The leg s. The legs are slender and long, except those of the

78

2d pair which are fornridable seizing organs (Fig. 14). The follo- wing may me rnentioned of the legs. Coxae 1 shows proximally and ventrally (Fig. 9) a hole, probally an opening of a coxal gland, distally and dorsally (Fig. 8) a short thorn and a denti- culate edge. Trochanter 1 has dorsally (Fig. 8) a little knob and a short, thick, thorn-like hair. Femur 1 bears dorsally and proxi- mally (Fig. 8) a similar hair. Femur 2, genu 2 and tibia 2 are provided with strongly chitinized, more or less flat apophyses (Fig. 14). Tarsus 2 is curved. Femur 4, genu 4 and tibia 4 have a hooked, knobby outer margin. Tarsus 4 is very long and bears 2 long, probably tactile, stift bristles, planted almost perpendi- cularly on the tarsus.

5. Parasitus spinipes (C. L. Koch) (Poecilocliirus spinipes (C. L. Kocli) -f- Oamasus rubescens G. et R. Caii).

(With Plate V, fig. 15 — 17).

In the Tijdschrift voor Entomologie, v. 43, p. 134 — 135, I gave a description and figures of the nympha masculina, called Poecilo- chirus spinipes (C. L. Koch) by Berlese, better and more exactly than was hitherto done by Koch and Berlese. On the same pages I described and delineated another creature which I considered as the nympha feminina of the same species. I maintain this my supposition. While having under my examination fresh material of the nympha feminina, 1 was struck by its close resemblance to a drawing of Berlese representing the nympha coleoptrata of Gamasus rubescens (G. et R. Can.). Indeed I am now convinced that Poecilocliirus spinipes (C. L. Koch) is the nympha masculina, the animal called by me Poecilocliirus spinipes nympha feminina is the nympha feminina, and Gamasus rubescens is the adult female of oue and the same species, which, according to the Rules of Nomenclature must be called Parasitus spinipes (C. L. Koch).

I am now even in the opportunity to describe and to delineate the adult male! The male was found by Mr. S. A. Poppe in a mole's nest.

7'.»

Length of nynipha masculina 560 — 640 ft.

» » » feminina 680 — 720 /*.

» » male 680 (z.

» » female (after Berlese) 800 {&.

The skape of the epistoma is in all these fornis the same. The shape, number and ciestribution of the hairs are the same in both the nymphae. The shape, number and destribution of the hairs are the same in both the adults.

Male. Length 680 [*.. Colour: straw-coloured. Shape: somewhat resembling that of Parasitus magnus (Kram.) but more pointed anteriorly and with shorter legs. — Dorsal side (Fig. 15). It is wholy protected by two dorsal shields, which show only a fine line of demarcation between them. The anterior dorsal shield is pentagonal with an almost straight posterior side, touching the posterior dorsal shield, two lateral sides, almost straight, and two sides, running from the shoulders towards the vertex. The posterior dorsal shield is rounded posteriorly. Behind the posterior margin the postanal cribrum is visible. On the shields a few minute hairs on the usual places, and a few rodlike, distally hairy hairs. One such a rod-like hair is planted on each shoulder; between and somewhat before these shoulder-hairs, two similar hairs on the dorsum ; one similar hair on each posterior corner of the anterior dorsal shield ; on the dorsum, somewhat before these corners two similar hairs ; on about the half of its length the posterior dorsal shield bears two such hairs ; on the posterior margin again two such hairs ; and four pair of hairs are planted exactly on the rounded edge of the abdomen.

Ventral side. (Fig. 16). There is a sterni-genital shield trun- cated posteriorly and bearing 5 pair of hairs. The remaiuing of this side is protected by one shield. This shield is at the same time fused with the two dorsal and with the peritrematic shields. Before the anus two rod-like and distally hairy hairs ; on each side of it again one similar hair. Behind the anus a transverse cribrum. Peritrema long, extendiug; till before coxa 1.

80

Epistoma pointed (Fig. 15) and provided with a few lateral teeth, like in C. spiricornis (G. et R. Can.).

Mandibles (Fig. 17). The immovable finger has three broad teeth, each with two smaller teeth. The immovable finger is pro- vided with a sharp dog-tooth and an enormous incisor, thus it resembles somewhat a key for female screws. Moreover it is provided it its top with a blunt lengthening-piece. This finger bears a rudiment of a copulation organ or appendage, which is however fused with it and projects forward, reaching al most the top of the finger. Further it has an inner (superior) and an inferior transparent blade.

Maxillae (hypostoma and palps). (Fig. 16). The inner malae have coalesced to one triangular cusp provided with the usual feathered appendages. The outer malae are of the usual horn-type, small. At the base of the palps on the sides of the epistoma there are two conspicuous »styles". The palps are normal.

The legs (Fig. 15) are short. The first leg is dorsally provided with very short, spool-shaped hairs : one on the trochanter, four on the femur and two on the genu, which has also two such hairs on its inner side. The second leg has on its dorsal side four such hairs on the femur and on its inner (anterior) side two such hairs on the genu. Moreover one long thuniblike and a smaller process on the ventral side of the femur, one small process on the genu, one on the tibia, and one little thorn, or spur, directed distally on the tarsus. The third and fourth legs do not show any particular. Moreover (Fig. 16) the coxa 1 has proximally a little hole (ontled of coxal gland?); the coxae 2 and 3 posteriorly and distally, and the coxa 4 anteriorly and distally a sharp and short edge or process like a thorn.

6. Key to the species of Parasitus Latr.

Nymphs of which the adults are unknown.

! Immovable finger of mandible with hyalin apophysis in top ... 2 No such apophysis 3

2

81

[ Sternal shiekl witb broail trans- verse chitinization P. fucorum (de Geer).

I Sterual shield with chitinized mar-

( gius P. subterraneus (J. Müll.).

f The coxae of the palps and of

J legs 2 and 3 with a short, stout,

clublike hair P. sexclavatus Oudms.

[ No such clubs 4

Epistoma with one rounded lobe and scarcely visible rounded la-

teral cusp P. bomborum Oudms.

Epistoma otherwise P. vespillonum Oudms.

Adults.

I Two distin et dorsal shields. . . 2 j One dorsal shield 14

! Epistoma multidentate .... 3 Epistoma at the most quiuque- dentate 4

[ With accessory claws; cf leg 3

with spur P. marinus (Brady.).

I Without accessory claws; cf leg 3

| unarmed P. exilis (Berl.).

Icf horns of hypostome sessile . 5 (ƒ horns of hypostome pedunculate 9 l cf tarsus 2 with one or 2 spurs. 6 | cf tarsus 2 unarmed 7

!Shoulder-hairs and hairs on posterior margin rod-like, distally hairy. P. spinipes (C. L. Koch). No such hairs P. magnus (Kram.).

( 9 with comb-like hair on 2d art.

of palp P. evertsi Oudm.

) 9 witli trifurcate hair on 2a art. ( of palp , . . 8

10

11

15

82

cf femur 2 with long spur and

little tubercle P. furcatus (G. ét R. Can.).

cf femur 2 with short spur and

big tubercle P. eornutus (G. et R. Can.).

Without mentum P. kempersi Oudms.

With mentum 10

Colour pale 11

Colour brown 12

cf palp art. 1 ventrally with2spurs P. coleoptratorum (L.). (ƒ palp art. 1 ventrally with 1 spur P. emarginatus (0. L. Koch)

!(ƒ femur 2 with spur and little tubercle P. longulus (C. L. Koch). cT femur 2 with 2 little tubercles 13

cf genu 2 with spur directed to-

ward tibia P. tiberinus (G. Can.).

13 ! .

cf genu 2 with spur directed to-

ward femur P. dentipes (C. L. Koch).

!9 ventral shield posteriorly fused with dorsal P. calcaratus (C. L. Koch). 9 ventral shield free 15

Epistoma bidentate P. wasmanni Oudms.

Bpistoma otherwise 16

Epistoma tridentate (forms with one dorsal shield ; compare with

above 1 aud 12) P. longulus (C. L. Koch).

Epistoma quinquedentate . . .17 cf horns of hypostome with hori- zontal thora P. canestrinii (Berl.).

(f horns of hypostome of the usual type 18

!(ƒ tibia 2 with long spur or other apophysis, directed distally . . P. crassipes (L.). rf1 tibia 2 otherwise 19

83

!C? feraur 2 with 2 little tubercles P. septentrionalis Oudtas. cf feuiur 2 with moderate spathu- \ late apophysis P. meridionalis (Berl.)-

7. Euryparasitus terribilis (Michael).

(With Plate V, fig. 18 and 19).

Male and female are well described and figured by Michael (Journ. Queck. Mier. Club. ser. 2, v. 15, p. 260—268, PI. 16) except as to the genital shield of the latter, of which I gave a letter description in the Tijdschrift voor Entomologie, vol. 45, p. XI and 30.

In a material gathered in a mole's nest by Mr. S. A. Poppe, I found a male, a female and a nymph. They were all very dark coloured, almost reddish-brown, as if they had feel on blood (pro- bably on Haemogamasus hirsutus). The nymph was amongst other nyraphs imrnediately recognizable as a nymph of Euryparasitus terribilis by its two long hairs on the posterior margin of the posterior dorsal shield.

Nymph. Length 1340 yt.. Colour straw coloured, occasionally darker, or very dark. Shape like that of the female. Dorsal side (Fig. 18). There are two dorsal shields. The anterior shield pro- tects a little more, the posterior one a little less than the half of the dorsum. Both the shields are provided with the usual hairs, which are very fine, and of which the following may be men- tioned : 6 vertical hairs, directed forward ; two hairs on each shoulder, turned outward: one on the shield and one on the weak skin ; one hair on each posterior corner of the anterior shield, somewhat longer than the others; four hairs on the posterior margin of the posterior shield, at least twice longer than the others. On and before the shoulders the peritrema is visible, having become dorsal, and reaching the iniddle of coxa 1.

On the ventral side (Fig. 19) we may enumerate the following features : a long sternal shield, surpassiug the coxae 4, provided with 8 hairs, and touching the mentum; two small inguinal

84

shields; and an elliptical anal shield, wider than long, and pro- vided with a transverse narrow crïbrated band.

Epistoma. (Fig. 18). In stead of the two lateral cusps, the epistoma is finely denticulate on the base of the median long and pointed cusp.

Mandibles like those of the female,

Maxillae. (Hypostoma and palps) (Fig. 19). The inner malae are truncated anteriorly, their junction forms in the median line a truncated cusp provided with the two usual feathered appendages. The outer malae horn-like, sessile. Of the palps nothing peculiar.

The legs are short, shorther than the body. Those of the second pair thick. Genu 3 and tarsus 4 are provided with a long tactile hair.

Remark. Also the (ƒ and the Q have a transverse postanal crïbrum.

8. Haeinogamasus hirsutus Berl.

(With Plate V, fig. 20, and VI, fig. 21-32).

Berlese tells us of this species that it has a soft skin without any shields, except in the female, which has a distinct hairy sternal region imitatiug a sternal shield and an indistinct hairy region, where we should search for a genital shield. Berlese does not mention the stigma nor the peritrema.

I have examined several specimens found by Mr. S. A. Poppe in a mole's nest, and am in the opportunity to correct these statements.

Fig. 20 (PI. V) represents the dorsal side of the body of a nympha which has just thrown off its (probably protonymphal) skin. The animal was very pale and very transparent and shows the fol- io wing particulars. The body is broad oval. The vertex bears 4 hairs directed forward. There is a very thin (little chitinized) dorsal shield, oval in shape, with top turned hindward; just before the top the edges are somewhat bent inward. The whole animal in- cluding this shield is very hairy, but there are two long and three small spaces on the shield, which lack the villosity. I have delineated them in my figure. Behind these bare spaces the shield

85

shows au indication of a demarcation between two shields. It is a pity that the raaterial sent to me by Mr. S. k. Poppe, did not co ii tam larvae or protonymphae. Probably they have two dorsal shields. The peritrema is partly visible on the dorsal side, reaching the middle of the coxa 2. The shield raeasures 720, the body 744 p.

Fig. 21 (PI. VI) represents the dorsal side of a somewhat older nympha, which bas got its final form, before it begins to suck blood. The shield is 720, the body 776 pc. long. The peritremata are not visible, they have taken a ventral situation.

Fig. 22 shows us the ventral side of a nympha. The sternal shield is distinct, with 5 pair of hairs. Just behind the shield 3 hairs. The whole venter is hairy. The anal shield is distinct, with the usual three hairs. Behind the postanal hair the anal shield has the usual cribrate portion. Behind the coxae 4 a little inguinal shield is present. The coxae 1 have ventrally, distally and inward a denticulated edge. The coxae 2 aud 3 bear anteriorly a knob with a strong hair curved outward. The coxa 4 has the same hair, but it is not planted on a knob.

When the nympha is wholly swollen, it nieasures even 1080 p. Of course its shield has ouly 720 (&. in length.

The male measures 1080 yt.. Its dorsal shield has the same shape as that of the nympha except that it is 1040 yc. long and has no rudiment of a demarcation between two shields. The bare spaces are present and similar to those of the nympha. The 4 vertical hairs are distinct.

Fig. 23 represents the ventral side of a male. There is a sterni- geniti-ventri-anal shield. The sterni-genital portion of it is hairy though less than the ventral portion. This is very wide and remembers us of the same portion in Hydrogamasus aud Neopara- situs. Behind the postaual hair the anal shield shows its cribrate portion. The peritrema is short, reaching only the middle of coxa 3. The deuticulated edge of the coxae 1 scarcely visible or absent. The knobs on coxae 2 and 3 absent.

The female measures 1120^.; its dorsal shield 1080^. This

86

shield resembles that of the male; it is, however, slightly wider; the bare spaces are present and similar to those of the male. The four vertical hairs are distinct.

Fig. 24 represents the ventral side of the female. Except the hairy sterual shield which is already mentioned by Berlese, the animal is provided with a genital, a ventral and an anal shield. The genital, shield is rounded anteriorly, straight posteriorly. lts posterior margin runs parallel with the anterior margin of the ventral shield. The two shields nearly touch one another. The ventral shield is rounded posteriorly and a little longer and wider than the genital one. The anal shield shows its cribrate portion behind the postanal hair. The sternal shield is less hairy than the whole venter. The anterior portion of the genital shield is hairless, whereas the posterior portion of it, the ventral shield and the whole venter are very hairy. The peritrema is long, extending beyond coxae 2. The coxae are like those in the male.

As the other particulars are represented badly too by Berlese, I don 't hesitate to give new descriptions and figures of them too.

Fig. 25 represents the epistome of a nympha. It is long, trian- gular, with rounded top; the sides of it are scarcely denticulate; the top however provided with long pointed irregular cusps.

Fig. 26 shows us the mandibles, without any teeth, slender, distally curved inward, with a rounded end, which remembers us of a blunt incisor. On the inner side both fingers are provided with a hyalin thin membrane.

Fig. 27 is a representation of the hypostome. lts outer malae are thin, blade-like, truneated distally. lts inner malae are partly fused, and distally provided with the usual numerous slips, of which the most inward is the longest. The hypostome is as usually provided with 3 pair of hairs ; one pair on the base of the outer malae, and two pair on the base of the hypostome. In the median line of the ventral side of the capitulnm you will observe 14 transverse rows of very fine denticulations, of which the three foremost are delineated by me between the two hindermost pair of hairs of the hypostome. These rows are not straight but some-

87

wbat convex forward. — The first article of the palp bears ven- trally and distally a more or less spool-shaped hair, with a striated meinbraue on one side.

The epistome of the male (Fig. 28) resembles that of the nympha; its sides, however, are not denticulated. The mandibles (Fig. 29) are peculiar. The fixed finger is crooked toward the median line, hyalin, toothless. The movable one is for the greater part fused with its appendage (copulatiou organ), broad, flat, distally wider, and acute. Fig. 29 shows us the mandibles in usual position, whilst fig. 30 is a ventral aspect of them, when they are pressed between the object-glass and the covering-glas. Fig. 31 shows us the cf hypostome. The outer malae are more like those of some species of Parasitus. In the median line of the ventral side of the capi- tuluin 14 rows (convex forward) of minute denticulations. The first joint of the palp ventrally and distally with a more or less spool-shaped hair, with a membranous outer side.

The epistome of the female is very well represented by Michael (Trans. Linn. Soc. London. ser. 2, vol. 5, pi. 32, fig. 10 and 11). The mandibles are exactly like those of the nympha (Fig. 26), not as drawn by Berlese (Ac. Myr. Scorp. Ital. 52, 2. fig. 8). The hypostome (Fig. 32) shows wide, well chitinized outer malae, and the first joint of the palp ventrally the same characteristic hair as the nympha and the male. — In the median line of the veutral side of the capitulum you will observe the same markings as in the nymph and the male.

9. Haemogamasus michaeli Oudms, nov. sp.

(With Plate VI, fig. 33-39).

Nympha unknown.

Male unknown.

Female. Length 975 (i. Shield 970 p. Colour and shape exactly like those of Haemogamasus hirsutus Berl.

The dorsal shield (Fig. 33) has its sides more parallel than in the above named species, and it is posteriorly wider and rounder.

Moreover the bare spaces are configurated otberwise. A mediau bare space is absent ; the two long bare spaces of H. hirsutus are broken here into three smaller ones, and the two other spaces are more backward and oblique. Of the vertical hairs usually only two are directed forward. These two hairs are pectinated on their inner side (Fig. 34).

On the ventral side (Fig. 35) we observe a sternal shield which has only 3 pair of hairs, whilst that of H. hirsutus is wholly haired. The genital and ventral shields have fused into one shield of which the genital part is bare, whilst the ventral part is hairy. There are two small inguinal shields. The anal shield bears a few small hairs, except the usual three ones. The whole belly is moreover hairy. All the coxae have a distal serrated edge. The peritrema is longer than in H. hirsutus, extending beyond the coxae 1.

The epistoma (Fig. 36) more resembles that of H. nidi Michael, being provided anteriorly as well as on its sides with slips, like the tongs of fire-flames.

The mandibles (Fig. 37, 38) are of the usual type in Acari. The fixed finger has only two incisors quite distally ; the movable one an indication of a cheek-tooth, two small dog-teeth and a robust incisor. Moreover the fixed finger has a lanceolate, trans- parent sense-organ, resembling a male copulation organ.

The hypostome (Fig. 39) has distinct inner and outer malae of the usual type. The latter are sharp distally. The 6 hairs of the hypostome have a few beards, as well as those of the ventral side of the first joint of the palp. In the median line of the ventral side of the capitulum there are 12 pair of minute tooth-like markings.

Habitat: Talpa europaea L.; Mus sylvaticus L.

Patria : Germany.

10. Key to the species of Haemogaiiiasus Berl.

Nympha. Only one nympha known H. hirsutus Berl.

89

Males.

Distal half of fixed finger of mandible

slender, without teeth H. hirsutus Berl.

Distal half thick, with teeth .... 2

Fixed finger prolonged in great hook . H. horridus Michael. Fixed finger not prolonged . . . . H. nidi Michael.

Females.

Sternal shield haired H. hirsutus Berl.

Sternal shield with 3 pair of hairs. . 2 Geniti-ventral shield sac-shaped, slightly

wider posteriorly 3

Geniti-ventral shield rnuch wider and

rounded posteriorly H. nidi Michael.

f Mandible with spool-shaped sense-organ. H. michaeli Oudnis.

I Mandible without such H. horridus Michael.

11. Hypoaspis talpae Oudnis.

(With Plate VI, fig. 40—44).

Nympha. Perfectly resembling the female (Fig. 40) (see below) except the ventral side (Fig. 41) which shows us the nymphal sterni-genital shield, the anal shield with cribrum, the minute inguinal shields, and the 5 pair of hairs between the two shields. Peritrema extending forward beyond coxa 1.

Female. Length 640 pL. — Shape oval, without any shoul- ders. — Dorsal side (Fig. 40) protected by one shield, provided with 4 vertical hairs, 9 margin al bristles on each side, of which the posterior pair is somewhat longer than the others, and with 6 longitudinal somewhat wavy rows of about 7 bristles each. — Ventral side (Fig. 42). The anterior corners of the sternal shield are rounded ; the shield itself bears the usual 3 pairs of bristles. The genital portion of the geniti-ventral shield is thin, longitu- dinally striated, rounded anteriorly, and lies with its anterior margin

90

ou the posterior margin of the sternal shiekl. The ventral part is better chitinized, oval, rounded posteriorly. One bristle on each side of the genital portion. One pair of bristles on the geniti- ventral shield, on the level of coxa 4, there where you should search for a deraarcation between a genital and a ventral shield. Anal shield triangular, wide, rounded anteriorly. Two small inguinal shields. — Epistoma (Fig. 40) very thin, wide, somewhat rounded anteriorly with a rnedian minute mucro. — Mandibles (Fig. 43) chelate, with teeth, and with flat, spool-shaped sense-organ. Maxillae. (Fig. 44). Outer malae long, spur-like, tapering distally; inner malae rapidly tapering to a point, slowly bent outward, forming pincers with outer malae, and provided inward with a longer transparent blade. Legs. Coxae 2 (Fig. 42) with a short spine directed forward. — Peritrema long, extending before coxae 1.

Habitat. Talpa europaea, and free in woods.

Patria, Germany (Mr. S. A. Poppe, near Vegesack), Italy (Prof. Dr. Oskar Schneider near San Remo).

12. Key to the species of Hypoaspis Can.

!2d leg in both sexes with spurs

or spines H. hermaphrodita (Berl.)

2d leg in both sexes uuarmed . 2

IQ ventral and anal shields fused. 3

9 ventral and anal shields separate. 5

( Body elongate H. hoïaspoides (G. Can.).

subcircular 4

l Body with long hairs ou margin. H. placentula (Berl.).

) Body without hairs H, tumidula (C. L. Koch).

!9 ventral and anal shields touching with almost parallel edges . . 6 9 ventral and au al shields remote. 8 !Body round-oval, scarcely should- ered 7 Body elongate H. arcualis (C. L. Koch).

91

( Body with minute hairs. . B. myrmecophila (Berl.).

( Body anteriorly with ruinute, pos-

l teriorly with longer hairs . . B. canestrinii (Berl.).

( Dors. shield with lateral incisions 9

( Dors. shield without incisions. . 10

( Body with minute hairs. . . . H. semiscissus (Berl.).

) Body with long hairs . . . . B. campestris (Berl.).

!Body red, almost hairless . . . B. lignicola (G. et R. Can.). Body pale, yellow, or browo, hairy. 11

l Hairs club-shaped B. cuneifer (Michael).

| Hairs otherwise 12

l Hairs cultrate 13

f Hairs otherwise 14

| 2d leg in both sexes thicker . . B. miles (Berl.).

j 2d leg not thicker B. pavida (C. L. Koch).

! Hairs short 15 Hairs long 19

l Tarsus 4 with strong spines . . B. aculeifer (G. Can.).

j Tarsus 4 with hairs 16

i Epistoma rounded 17

! Epistoma otherwise 20

l Body with bristles B. hypudaei Oudms.

I Body with minute hairs. . . .18

I Body well shouldered . . . . B. bombicolens (G. Can.).

| Body not shouldered B. oophila (Wasm.).

( Legs 2 thick B. krameri G. et R. Can.).

| Legs 1 to 4 thick B. cekripediformis Oudms.

! Epistoma almost square with mi- nute central mucro . B. talpae Oudm. Epistoma otherwise 21

Epistoma pointed B. greeni Oudms.

Epistoma with 3 spines. . . . B. cossi (Ant. Dug.).

L0 11 12 13 14 15 16 17 18 19

•21

92 13. Asca affinis. Oudiiis.

(With Plate VI, fig. 45).

This species is described in the Tijdschrift voor Entomologie, vol. 45, p. 45. The specimen on which my description and figures were made was too damaged, to give an exact notion of the epistome. I have now under my observation four specimens, all nymphae, found by Mr. S. A. Poppe at Vegesack. So I am in the occasion to give a figure of it (Fig. 45). It remembers us of the epistome of some species of Macrocheles. e. g. M. longulus (Berl.) and longispinosus (Kram.). It is a long cusp, distally scarcely bifid. A second particularity is the enormous development of the organs called styli by Berlese.

Arnhem, 1 Dec. 1901.

ORNITHOLOGIE VAN NEDERLAND

WAARNEMINGEN VAN 1 MET 1902 TOT EN MET 30 APRIL 1903

VERZAMELD DOOR

Mr. R. Baron SNOUCKAERT VAN SCHAÜBURG

te Langbroek.

Tot mijn leedwezen heb ik ditmaal in mijn jaarverslag minder belangrijke zaken te vermelden dan in de overzichten over vorige jaren. De herfsttrek leverde weinig opmerkelijks; alleen was het getal der doortrekkende lijsters zeer aanzienlijk en grooter dan in 1901, terwijl ook barmsijsjes in menigte werden waargenomen. (Ditzelfde geldt voor de streken aan den Bosphorus waar deze vogeltjes slechts zelden worden gezien en alwaar, naar ik vernam, bij de hevige koude die na 18 Januari heerschte, tallooze barm- sijsjes werden aangetroffen.) Op Texel werd 28 April nog een exemplaar bemachtigd.

Toch werden enkele voor Nederland zeldzame vogels zooals Circus macrourus (Gm.) verzameld alsmede enkele nieuwe broed- plaatsen van minder algemeen voorkomende soorten ontdekt. Mo- gelijk kunnen de berichten dienaangaande benevens enkele andere door mij vergaarde mededeelingen den lezer interesseeren. Drie retrospectieve aanteekeningen betreffende resp. Motacilla rnelanope Pall., Sylvia nisoria (Bechst.) en Otis tetrax L. mij welwillend door den Heer Mr. H. W. de Graaf verstrekt, heb ik gemeend een plaats te moeten gunnen, al hebben zij geen betrekking op het afgeloopen ornithologisch waarnemingsjaar.

Eindelijk betuig ik mijn besten dank aan allen die mij mede-

94

deeling van hunne waarnemingen en ontdekkingen verstrekten en houd mij ook in den vervolge daarvoor ten zeerste aanbevolen.

Fringiüa coelebs L. — Vink. 22 October werd een sneeuwwit <ƒ te Weurt bij Nijmegen (Geld.) gevangen. (Goddard).

Frwgilla montifringilla, L. — Keep. 12 Augustus werd een cf met zwarten kop door mij gezien op de buitenplaats Nieuw-Rande bij Diepenveen (O.). Later werd de bekende lokstem van dezen vogel nog vernomen maar het dier zelf werd niet meer gezien (Stratenus).

De zwarte kop duidt op een ouden vogel in vol zomerkleed. Waarschijnlijk een ongepaard exemplaar dat rondzwervende was en alzoo in een ongewoon jaargetijde bij ons te lande is ver- schenen (S.).

Lophophanes cristatus (L.). — Kuifmees. 19 Mei vond ik bij Borger (Dr.) een nest in een hollen boomstam. Het wijfje broedde, het mannetje vloog in de buurt. Bij de bekende broedplaatsen kan mitsdien de provincie Drenthe worden gevoegd (Lieftiuck).

Motacilla alba lugubris Temm. — Rouwkwikstaart. 23 Februari deed ik een wandeling te Bloemendaal (N. H.) toen ik een rouw- kwikstaart op den straatweg voor het huis van Wildhoef zag; het was een prachtexemplaar dat ik van zeer nabij kon bezien (v. d. Horst).

De datum van 23 Februari schijnt vroeg in het jaar te zijn. Toch is dit niets bijzonders daar men bij Gatke (Vogelw. Helg. le ed. 1891, p. 346) leest: »Von den kleinen insektenfressenden »Vogelarten ist diese schone Bachstelze die erste welche sofort »mit dem Schwinden des Winters hier den Frühlingszug eröffnet; »Ende Februar stellen sich die ersten derselben fast regelmiissig »ein, und wiederholt sind am 24 des Monats schone ausgefarbte »Mannchen erlegt worden". (S.).

95

Motaciüa melanope Pall. — Groote gele kwikstaart. Ik ben het eens met Albarda (Aves Néerlandicae) dat er geen voldoende ge- gevens bekend zijn om aan te nemen dat deze soort in Nederland broedt. Haar aanwezigheid in ons land toch is alleen geconsta- teerd in den nazomer, in deu herfst, in de wintermaanden en in het voorjaar.

Uit mijne aanteekeningen zij hier alsnog een en ander over- genomen.

In 1889 zag ik op 11 en 16 Maart telkens vier dezer vogels op half drooge slooten in weiland ten zuiden van het Haagsche bosch. Ik had alle reden het er voor te houden dat de dieren in die localiteit den winter hadden doorgebracht, want reeds op 9 December te voren waren dicht bij die vindplaats vijf stuks door mij waargenomen aan den tweeden vijver in het bosch en daarna tot in het begin van Maart had ik op tnijne wandelingen in de omgeving er af en toe een of twee te zien gekregen.

Het is gebleken dat deze soort nog later dan 16 Maart bij ons vertoeft : zóó den 25en> toen in N. -Holland een 9 geschoten werd te Bloemendaal (Coll. v. W. Crommelin). Zóó den 29en toen een 9 in de provincie Utrecht te Doorn werd waargenomen (Snouckaert v. Sch.).

Ook verdient vermeld te worden een <ƒ in bijna volkomen zomerkleed uit Noord-Brabant door mij gezien in de verzameling van den Heer L. van den Bogaert te 's Hertogenbosch. Deze vogel is volgens den eigenaar in het voorjaar (de datum ontbreekt) ge- schoten te St. Michielsgestel a/d Dommel. Andere waarnemingen omtrent voorjaarsexemplaren kon de Heer v. d. B. mij niet rnede- deelen ; wel schrijft hij mij jaarlijks in het najaar jonge vogels te hebben geschoten in den omtrek van zijne woonplaats.

In den nazomer zag mijn broeder, de Heer G. M. de Graaf, reeds op 20 Augustus een exemplaar nabij Leiden.

De Haagsche dierentuin met zijn drie vijvers werd nogal door M. melanope bezocht en menig vertegenwoordiger dezer species liet zich aldaar verschalken. In 1889 waren er vele de geheele maand October door en toen werden niet minder dan 8 stuks

96

gevangen die ik alle in een ruim verblijf bij elkander zag. Het waren, op één na, alle jonge vogels (Naumann's fig. 3, oude ed.); die eene had wat langer staart en witte keel en oogstreep : een cf ad. in winterkleed.

Van dit achttal waren er in Maart van het volgend jaar nog zes in leven. Op den lleu teekende ik op: 1 in bijna volmaakt mannelijk zomerkleed, 3 met zwarte vlekjes op witte kelen, 2 in nog onveranderd winterkleed.

Naar mijn bevinding krijgt men in den regel in de vrije natuur slechts een enkel specimen dezer soort te zien; soms zijn er 2 bij elkander, maar een gezelschap van 3, 4 en 5 behoort tot de uit- zonderingen.

's Winters, toen in een der vijvers gevischt werd om de ijs- vogels in de vogelgalerij van voedsel te kunnen voorzien, is het gebeurd dat een M. melanope die zich al eenige dagen in den tuin had opgehouden, een kijkje kwam nemen op de vischplaats en van de gelegenheid gebruik makend, een door de mazen van het net gevallen »aasje" opraapte en blijkbaar met gemak naar binnen sloeg.

In de »Tiere der Heimath" wordt van Motacüla alba gezegd dat zij in het vroege voorjaar op het ijs loopende, jacht maakt op kleine muggen over de oppervlakte verspreid, soorten behoo- rende tot het genus Erioptera Meig. Welnu, ook de bewegingen van een M. melanope die zich 's winters over het ijs verplaatst, maakten op mij den indruk dat hij druk bezig was zich met kleine insecten te voeden.

Ten slotte nog dit. In 1887, op 6 Februari tegen den avond, gaande langs de zuidzijde van het Haagsche bosch werd mijn aandacht getrokken door drie groote gele kwikstaarten die zich ophielden onder en in Rhododendrons staande langs den water- kant. Dit, in verband met de komende duisternis gaf mij aanlei- ding de gevolgtrekking te maken dat dit drietal aldaar den nacht zou doorbrengen (de Graaf).

Sylvia nisoria (Bechst.). — Gestreepte grasmusch. Van deze soort

97

is iu ons laad slechts een enkele vindplaats bekend en deze heeft niet meer dan twee specimens opgeleverd.

Te dien aanzien leest men in de » Bouwstoffen voor een Fauna van Nederland" :

»Een (f is op 18 Mei 1860 en een Q op 15 April 1861 nabij »de stad Groningen geschoten door den Heer G. S. de Graaf." Beide bewijsstukken worden bewaard in het Museum van Natuurlijke Historie te Leiden.

De aanteekening is van van Bemmelen die aan genoemde inrich- ting werkzaam was. Zij is van 1866 en opgenomen in genoemd werk Dl. 3 bldz. 520, n° 35a. Albarda nam haar over in zijn Aves Néerlandicae. Meer is er over de indigeniteit van de gestreepte of sperwer-grasmusch in onze literatuur niet te vinden. Van eene latere waarneming is dan ook nimmer sprake geweest.

Het geldt dus een zeer zeldzamen vogel die door niemand anders in ons land is waargenomen dan door mijn neef den Heer G. S. de Graaf, nu Oud-Houtvester der eerste klasse bij het bosch wezen in Nederlandsch-Indië. In zijn jeugd deed hij aan ornithologie en belangstelling daarin bestaat nog. De door hem bezorgde aanwinst van de voor onze Ornis nieuwe soort is hij niet vergeten. Men zal, vertrouw ik, gaarne kennis nemen van de volgende mede- deeling mij door den Heer de Graaf verstrekt tot toelichting en aanvulling van het bericht in de » Bouwstoffen."

Zij luidt:

»De beide vogels zijn door mij geschoten te Haren, een dorp »in de nabijheid der stad Groningen. In de gemeente Haren was » destijds een landbouwschool gevestigd waaraan ik een deel van » mijne opleiding als aanstaand ambtenaar bij het boschwezen in „onze Oost ontvangen heb.

»Nog zeer goed herinner ik mij de ingenomenheid van Schlegel »toen ik hem in de vacantie het door mij geprepareerde huidje »van den mij onbekenden vogel bracht, dadelijk door hem als »Sylvia nisoria bestemd. Ik had begrepen dat ik iets bijzonders »geschoten had ; niet alleen de luide zang, maar ook het kleed »van het dier wezen dit uit.

»De bedoelde localiteit bestond, voor zoover ik mij herinner, »uit met laag houtgewas begroeide aarden wallen en heggen langs »een landweg waarop de velden uitliepen achter het gebouw der »school niet ver van de kom der gemeente.

»De omtrek van Haren, dicht bij de grens der provincie Drenthe, » leverde veel verscheidenheid van bodemformatie op: klei-, zand- den veengrond, bouw- en weiland, houtgewas en heide kwamen er »voor en die omtrek was daardoor rijk aan velerlei vogelsoorten.

»Het komt mij waarschijnlijk voor dat S. nisoria in de omge- »ving van Haren niet alleen op den doortrek voorkomt, maar daar »ook broedt en wellicht zal het mogelijk zijü dit alsnog nader »te constateeren." (Medegedeeld door Mr. H. W. de Graaf).

Locustella luscinioïdes (Savi). — Nachtegaalrietzanger. In Juni vond ik bij een bezoek aan het Naardermeer (N. H.) een nest van deze soort met eieren (Tepe). Bij de zeer weinige broedplaatsen kan genoemd meer dus worden gevoegd. Albarda noemt 1897 als broedplaats nog op de plassen bij Kralingen (Z. H.). Sedert is mij echter meer dan eens door geloofwaardige personen medegedeeld dat de snor aldaar niet meer broedt (S.).

Meruia torquata (L.). — Beflijster. In October ontving ik van een poelier te Groningen een exemplaar welks kop en hals op enkele donkere veertjes na fraai wit zijn. De vogel is overigens normaal geteekend, de bef vuilwit (Lieftinck).

Van Texel ontving ik eenige voorwerpen dezer soort, waarvan de eerste op 30 September gevangen zijn. Onder deze bevinden zich drie gedeeltelijke albinismen :

Ie jong (ƒ, 4 October. Vertoont om de oogen en aan het achter- hoofd eenige witte veertjes die een, hoewel meermalen onderbroken, toch duidelijken krans vormen.

2e jong 9i 10 October. De vederen der onderdeelen zeer sterk wit omlijst, meer dan normaal bij jonge exemplaren het geval is; eene veder geheel wit. In den rechtervleugel de 7e pen geheel wit, terwijl de 10e slechts een weinig dezer kleur aan de punt

99

vertoont; aan de linker vleugelvederen zijn vijf onregelmatige witte apicale vlekken en op den rug zijn een paar veertjes wit- gerand. Van symmetrisch albinisme is bij dit stuk geen sprake.

3e 9» 12 October. Wit zijn een paar veertjes aan de keel, om de basis van den bovensnavel en aan het voorhoofd, voorts de wangen, de oorstreek en het achterhoofd, alwaar het wit door onderbreking met normaal gekleurde vederen sterk gevlekt is. Het geheel geeft het beeld van een breeden cirkel om den ganschen kop (S.).

Daulias luscinia (L.). — Nachtegaal. Voor het museum van Artis ontving ik een albinistisch mannelijk exemplaar, 5 Augustus bij Castricum (N. H.) geschoten (Kerbert).

Cyanecula suecica (L.). — Roodgesterd blauwborstje. 19 Mei werd een <ƒ te Westerbroek (Gr.) gevangen. (Duijzend).

Cuculus canorus L. — Koekoek. Hoewel eigenlijk in een vorig verslag tehuis behoorende, wil ik de mededeeling niet nalaten dat blijkens bericht van den Heer A. A. van Pelt Lechner de roep van den Koekoek door hem bij Wageningen (Geld.) nog werd gehoord op 14 October 1901 ; wel een zeer late datum.

3 October 1902 werd een jong, eenigzins rosrood gekleurd 9 op Texel geschoten (S.).

Pandion haliaëtus (L.). — Vischarend. Den 8en September werd een exemplaar te Wijk-aan-Zee (N. H.) gevangen en levend aan Artis afgestaan (Kerbert).

Circus macrourus (Gmel.). — Steppenkuikendief. 30 Juli werd in een tuin te Doetinchem (Geld.) een jong exemplaar geschoten dat aan Artis voor het museum is geschonken. Het is een zeer jonge mannelijke vogel welks vleugel- en staartvederen nog niet volkomen zijn uitgegroeid (al. 310, caud. 80 mm.). Voor zoover bekend, is dit het tweede exemplaar dat in Nederland is bemach-

7

100

tigd; het eerste, op 23 April 1866 in de duinen bij Noordwijk (Z. H.) geschoten § bevindt zich in de collectie Cro'mmelin te Leiden (Kerbert).

In Duitschland, alwaar o. a. in 1901 een menigte dier kuiken- dieven op den trek werden waargenomen, bevond men dat deze bijna uitsluitend jonge vogels waren. Zij verschijnen steeds vroeg; in 1901 werden de eerste op 21 Juli bemerkt. Men zie hierover het tijdschrift »der Zoölogische Garten" 1902, p. 302 (S.).

Haliaiitus albicilla (L.). — Zeearend. Den 15en Juni schoot ik te Ambt-Deldeu (O.) een voorwerp 't welk ik reeds sedert drie dagen in de buurt had gezien. Het is een jong <ƒ metende 88 cM. met een snavellengte van 8 cM. Het gevederte is geelbruin en donker, ook op den staart; snavel en pooten geel, de voetwortel tot op de helft bevederd. (Michel).

Blijkens bericht van den Heer E. Blaauw te Nijmegen die den vogel heeft opgezet, bestond de maaginhoud uit een waterrat en overblijfselen van jonge eenden (S.).

Columba oenas (L.). — Kleine boschduif. In aansluiting aan mijn vorig jaarverslag kan ik mededeelen dat, naar mij door den opziener L. Wezenaar te Zandvoort (N. H.) werd bericht, ook in 1902 kleine boschduiven in een konijnenhol hebben gebroed. Ge- melde persoon vond in zulk een hol een nest met twee jongen die reeds vederen begonnen te krijgen. De naam: Holenduif (duitsch: Hohltaube) zou m. i. beter voor dezen vogel passen dan die van: kleine boschduif (S.).

Sula bassana (L.). — Jan van Gent. 4 December vond ik bij een poelier te Amsterdam een exemplaar dat reeds geplukt (!) was; naar mij werd medegedeeld waren de vederen wit, zoodat het een ouden vogel gold. Hij was kort te voren bij Aalsmeer (Z. H.) geschoten. (Eijkman).

In de eerste helft van Februari werd een oud exemplaar aan het strand bij Domburg (Z.) gevangen (Haupt).

101

24 Mei ontving ik een volwassen cj\ Het was levend gevangen op de mosselbanken in de Zuiderzee bij Stavoren (Fr.) maar stierf op weg naar hier (Bergen-op-Zoom). Bij het opzetten bleek mij dat het exemplaar uiterst mager was en waarschijnlijk van gebrek is omgekomen (La Pontyn).

De 24e Mei schijnt mij een merkwaardige datum voor het vinden van een Jan van Gent in Nederland. Op dien tijd bevinden zich die vogels op hunne broedplaatsen. Naar alle waarschijnlijkheid was de gevangen vogel een ziek voorwerp; de vermagering duidt voldoende op een ongezonden toestand. (S.).

Grus grus (L.). — Kraanvogel. Den 4en October werd te Olde- neel (O.) een exemplaar geschoten. Het liep in weiland tusschen eenige koeien et at gras. Het schijnt mij een jonge vogel te zijn daar hij geheel grijs met bruin is ook aan hals en kop. De groote slagpennen zijn zwart doch de achterste kleine vleugelvederen slechts aan den top een weinig donsachtig en niet verlengd en naar beneden omgekruld (Bisschop van Tuinen).

In December werden onder Sommelsdijk op de buitengronden bij het Haringvliet (Z. H.) twee jonge kraanvogels bemachtigd. Een werd opgezet voor de Landbouwzaal aldaar, de andere bleef in leven en vond plaats op een particulier erf waar hij zich zeer mak betoonde en van tarwe, wormen enz. leefde, (v. Rossum). Dit laatste stuk is sedert voor de verzameling levende dieren in Artis aangekocht. (Kerbert).

Otis tarda L. — Groote trap. Artis ontving 18 December een 9 te Oostzaan (N. H.) geschoten. De vogel verkeerde echter in zulk een slechten staat dat van praepareering moest worden afgezien. Tegen het einde van Januari werd nog een jong exemplaar ge- schoten op het eiland Voorne. (Kerbert).

Otis tetrax L. — Kleine trap. Naar aanleiding der opmerking van den Heer Snouckaert in zijn vorig jaarverslag, 1901—1902, bl. 272 zij hier nog opgeteekend dat zich in de collectie de Graaf

102

(nu in Artis) bevindt een 9 ac^ dezer soort in de Katwijksche duinen geschoten. Ook deze vogel kwam in een der wintermaanden (26 Januari 1871) in handen, na reeds eenige dagen te voren door een jachtopziener in loco te zijn opgemerkt, (de Graaf).

Vanellus vanellus (L.). — Kievit. 16 September werd door mij onder Galekop bij Utrecht eeu bijna geheel wit exemplaar gezien 't welk mij te voren reeds in die buurt was gesignaleerd. (Wurfbain).

Gallinago gallinago (L.). — Watersnip. Den 17en November werd een gedeeltelijk albinistisch exemplaar geschoten te Hasselt bij Zwolle (Wurfbain).

Procellaria leucorrhoa V. — Vaal Storm vogeltje. Ik ontving een 9 't welk 7 November in Friesland in de netten van een strand- jutter is gevangen (S.).

Anser brachyrhynchus Baill. — Kleine Rietgans. Artis ontving levend de volgende voorwerpen :

24 November, één gevangen te Dingstede (Dr.).

25 December, drie gevangen te idem.

8 Januari, één gevangen te Hesselingen (Dr.) (Kerbert).

Anser erythropus (L.). — Dwerggans. Ook van deze ganssoort, die intusschen zeldzaam voorkomt, ontving Artis levende exem- plaren, zijnde:

28 December, één gevangen te Hesselingen (Dr.).

20 Januari, idem te Eenmes-buiten (Utr.).

22 idem idem idem. (Kerbert).

Cygnus Bewicki Yarr. — Kleine Zwaan. 30 October werden twee levende exemplaren in Artis ontvangen. Zij waren te Foxhol (Gr.) bemachtigd. (Kerbert).

Nyroca nyroca (Güld.). — Witoogeend. Den 20en December vond ik bij een poelier te Leeuwarden drie exemplaren, 2 <ƒ en 1 9>

103

die eenige dagen te voren aan de Noordfriesche kust waren ge- vangen. Zij waren niet versch meer. Bij twee der voorwerpen ont- brak de spiegel totaal, bij het derde was deze nauwelijks aange- duid (v. d. Werff).

Clangula clangula (L.) — Brilduiker. 20 Juli bracht mij een jager een jong exemplaar dat door hem den vorigen dag bij de opening der eendenjacht op de Lek in de nabijheid van Wijk- bij-Duurstede was geschoten. Blijkens mededeeling van genoemden persoon was deze eend reeds enkele dagen te voren daar ter plaatse gezien. De brilduiker is in Nederland een gewone verschijning althans in den winter. Het vinden van de soort midden in den zomer schijnt mij opvallend (S.).

Somateria mollissima (L.). — Eidereend. Heden, 11 April, waren op de Schelde alhier (Bergen-op-Zoom) een vijftigtal trekkende exemplaren. Twee vielen mij in handen, een <ƒ en een Q, beide nog jong (La Fontyn).

Langbroek, Mei 1003.

DAS VORKOMMEN DER EUROPAISCHEN

SUMPFSCHILDKRÓTE (EMYS ORBICÜLARIS L.)

IM UNTEREN MAASGEBIETE

YON

H. SCHMITZ S. J.

»Unser Land", schrieb H. Schlegel im Jahre 1862, »ist im allgemeinen sehr arm an Arten der Reptilien, und unter diesen sind es eigentlich nur die beiden Froscharten und die gemeine

Kröte , die fast in allen Teilen ' desselben vorkornmen

Schildkröten kommen überhaupt nicht darin vor". ') Zwar war es Schlegel nicht unbekannt, dasz im 18ten Jahrhundert einige Male Seeschildkröten an der hollandischen Kuste angetroffen worden seien ; er überging jedoch diese Erscheinung, weil es für ihn nicht feststand, ob diese Stücke nicht von Schifien, die haufig Seeschildkröten mit sich führen, entflohen seien. Inzwischen sind neuerdings drei verschiedene Arten von Seeschildkröten beobach- tet worden, und, was nicht weniger interessant ist, auch die europaische Sumpfschildkröte zeigte sich wiederholt in den letzten Jahren im unteren Maasgebiete, worüber hier einige Mitteilungen gemacht werden sollen.

Zunachst wurde die eben genannte Art mehrmals in der Um- gegend von Sittard (Provinz Limburg) gefangen und zwar drei-

1) Natuurlijke historie van Nederland. De kruipende dieren.

105

mal auf hollandischem Boden, einmal jenseits der deutschen Grenze, also in der Rheinprovinz. Das erste Exemplar wurde im Jabre 1897 in der Geleen aufgefunden, einera Nebenflüszchen der Maas, das bei Heerlen entspringt und bei Maasbracbt, nördlich von Ecbt, in die Maas mündet. Die Stelle, au welcber es gefan- gen wurde, liegt in unmittelbarer Nahe von Sittard. Es wurde in einen Garten gesetzt, aus dera es bald wieder verschwand.

Zwei Jahre spater fand man eine Scbildkröte zwiscben Sittard und dem Dörfcben Munstergeleen in den sogenannten Beemden, einem sumpfigen Terrain, das von langen Pappelreiben durch- zogen wird. Die Leute nabmen das Tier und wollten versuchen, ob es sich bestatige, was sie gebört zu haben glaubten, namlicb, dass die Scbildkröte das Gewicht eines über sie bergebenden Wagens obne Schaden ertragen könne. Der » wissenschaftliche" Versuch wurde in Sittard auf der Limbrichter Straat ausgeführt, wo ein vorüberfahrender Bierwagen Gelegeuheit zu dem Experi- ment bot. Dasselbe nahm ein ebenso unerwartetes als jammerliches Ende: unter den Radern des schweren Wagens wurde das arme Tier — das schon tödlich verletzt wird, wenn es nur unvorsich- tiger Weise getreten wird — buchstablich zermalmt.

Im Jahre 1901 wurde wieder eine Schildkröte am Rande des Stadtgrabens auf dem sogenannten Wall sitzend angetroiïen; es wurde nach Limbricht verkauft. Der Finder meint, es müsse noch ein zweites Exemplar in der Nahe gewesen sein. In demselben Jahre fand ein Einwohner des Dörfchens Wehr, das 3/4 Stunde von Sïttard entfernt ist und zu Preuszen gehort, eine Schildkröte am Rande des Roodebaches, der in den Sümpfen bei Brunssum entsteht und sich unweit Susteren mit der oben erwahnten Geleen vereinigt. Er brachte es dem Herrn Pfarrer von Wehr, der es in seinem Garten in einen Teich einsetzte; es wurde aber bis beute nicht mehr gesehen und wird also wohl aus seiner Gefangenschaf't wieder entkommen sein.

Drei andere Falie, in welchen Schildkröten gefunden wurden, beziehen sich auf die Niers. Diese ist ein nicht ganz unbedeuten- der Nebenflusz der Maas; sie flieszt zum gröszten Teil durch

106

Deutschland und tritt nur etwa 2 Stunden vor ihrer Mündung auf hollandisches Gebiet über. Die letzten gröszeren Ortsckaften, die sie berührt, sind Goch (Preussen), Ottersum (Holl.) und Gen- nep (Holl.). Hier sind ihre Ufer überall sehr sumpfig. An einer morastigen, mit Schilf stark bewachsenen Uferstelle bei Goch wurde im August 1899 eine Schildkröte gefangen. Der betreffende Beobachter teilte mir darüber mit: »Bei einer Kahnpartie wurde ich plötzlich durch Gerausch im Schilfe gestort. Ich naherte micb, so weit ich konnte, und sah nun deutlich, wie eine Schildkröte sich durch die nahe zusammenstehenden Rohrstengel durcharbei- tete. Sie suchte eine der sonnigsten Stellen auf dem Morastboden auf, wo sie liegen blieb. Dort wurde sie von mir mit Hilfe eines Fischnetzes gefangen". Ausser dem Erzahler hat niemand diese Schildkröte gesehen, sodasz dieser Pall nicht weiter kontrolliert werden kann, und es dem Belieben des Lesers überlassen bleiben musz, ob er ihn annehmen will oder nicht.

Im Jahre 1900 wurde unweit Winnekendonk bei Kevelaer eine Schildkröte in der Niers beobachtet. Wegen Mangels an Fischergerat konnte man des Tieres leider nicht habhaft werden. In demselben Jahre fand man zwei Schildkröten bei der Reinigung des Stadtgra- bens von Goch, welcher mit der Niers in Verbindung steht. Das eine Exemplar befand sich eine Zeitlang in der Sammlung der dortigen kath. Volksschule, wie mir Herr Hauptlehrer W. Liethen mitteilte.

Ich brauche nicht hervorzuheben — es geht dies ja aus dem bisher Gesagten hervor — dasz ich selbst persönlich bisher noch nicht das Glück hatte, eine Schildkröte zu fangen, dasz ich also hinsichtlicb der für meine Mitteilungen zu leistenden Gewahr auf die Wahrhaftigkeit der Finder und Zeugen angewiesen bin. Ich kann diesen jedoch durchaus trauen. Dies mein Urteil ist nicht die Frucht eines einfachen Eindruckes, sondern die Folge teils langerer Bekanntschaft teils weiterer Nachforschungen. Die ange- führteu Falie legen die Vermutung nahe, dass auch in anderen Nebenflüssen der Maas, besonders in der Provinz Limburg, mög- licherweise Schildkröten gefunden werden, vielleicht auch gefundeu worden sind, ohue dasz sie das verdiente Aufsehen erregt und

107

Berücksichtigung vonseiten der Zooiogen gefunden hatten, letzteres vielleicht deshalb nicht, weil ihnen die Funde nicht zur Kenntnis kamen. Moge die Veröffeutlichung der mir bekannten Falie auch die Auftnerksatnkeit anderer auf diesen Gegenstand lenken. Es würde dann vielleicht ein reicheres Material zusammengetragen werden können zur Beantwortung der Frage, ob die Schildkröte tatsach- lich in Holland » endemisch" ist, d. h. ob sie wirklich ursprüng- lich und »wild" im Maasgebiete vorkommt.

Aber wie? Kann darüber nach den angeführten Tatsachen noch ein Zweifel bestehen? Warum sollte sie nicht ebenso gut wild in Holland vorkommen, wie in manchen noch nördlicher als dieses gelegenen Provinzen von Deutschlaud ? Allerdings hat der Gedanke etwas Bestechendes, dass die in Brandenburg, Mecklenburg u. s. w. so haufige Schildkröte bis hierher verbreitet sein könnte. Klima- tisch siud die Utiterschiede zwischen holl. Limburg und Mecklen- burg etc. ja sehr gering und fallen, wenn vorhanden, höchstens zu Gunsten von holl. Limburg ins Gewicht. Beim Studium der über Emys orbicularis L. bestenenden Literatur wird man jedoch nachdenklich, denn man begegnet überall Zweifeln und Bedenkeu, die sehr berechtigt erscheinen, und deren Gründe hier dargelegt werden mussen.

Bei vielen anderen Tierarteu, z. B. Insekten, wird die einmalige Auffindung eines Exemplars meist als genügender Grund ange- seheu, die Art als Faunae nova species dem Verzeichnis einheimi- scher Tiere einzufügen. So erging es u. a. den von mir bei Valkenberg (Limburg) nur einmal gefundenen seltenen Kaferarten Leptinus testaceus Müll. und Aphodius satellitius Hbst. Indessen ist bei einem Tiere wie der Schildkröte die auszerste Vorsicht geraten. Sie wird viel im Aquarium gehalten und ist deswegen überall im Handel zu haben. Es werden hie und da absichtlich Schildkröten im Freien ausgesetzt, andere entkommen von selbst aus der Ge- fangenschaft. Derartige Erwagungen haben schon früher manche Forscher bestimmt, alle Falie, wo Schildkröten in einem schein- bar isolierten Fundgebiete angetroffen wurden, auf Verschleppung zurückzuführen. So A. E. Brehm (Tierleben, 3. Aufi.) der nach

108

Angabe des bekannten Verbreitungsgebietes Brandenburg, Posen, West- und Ostpreuszen, Poinmern und Mecklenburg fortfahrt: »Irgend sonst in Deutschlaud gefundene lebende Stücke mussen als zufallig versprengte, aus der Gefangenschaft entwichene Tiere betrachtet werden". Ahnlich urteilt Prof. Dr. Landois im IIIten Bande seines Werkes: » Westfalens Tierleben" über die in der Provinz West- falen gefundenen Schildkröten : »Auf der oden Heide zwischen Mahl- berg und Lülerkeim sollen diese Schildkröten in Pfützen, Graben und

Wasserlöchern gar nicht selten sein ferner sind Sumpf-

schildkröten schon anderwarts hier und da in Westfalen gefangen worden, so noch im Jahre 1888 ein Stück in der Werse, früher schon wiederholt in den Aawiesen bei Munster. ') Wir sind aber noch immer geneigt anzunehmen, dasz diese Tiere aus Aquarien, Springbrunnenbehaltern , und wo sie sonst in Gefangenschaft gehalten werden, entwischt und nun scheinbar In freilebendem bzw. hier ansassigem Zustande aufgefunden worden sind, und so- nach auch zu der Behauptung berechtigt, dass unsere Provinz keine Schildkröten beherbergt, da eine dauernde Ansiedlung und eine Fortpflanzung hier noch niemals beobachtet worden ist". Gerade dieses letzte Argument verliert freilich an Bedeutung, wenn man verninimt, dasz 1884 Staats von Wacquant-Geozelles beim Piesberge in Osnabrück, also in der Nachbarschaft West- falens, eine eierlegende Schildkröte erbeutete. H. Fischer-Sigwart treibt in der Frage der geographischen Verbreitung dieses Tieres die Vorsicht aufs auszerste. 2) Obwohl er innerhalb 20 Jahren etwa 25 Schildkrötenfunde, und zwar fast alle in der Umgegend von Zofingen in der Schweiz, feststellen konnte, glaubt er dennoch, ein ursprüngliches Vorkommen daselbst sehr anzweifeln zu mussen. Die von den erwahnten Forschern hervorgehobenen Bedenken, gelten nun auch für holl. Limburg, ja es kommt noch ein neues hinzu, namlich der Umstand, dass man allem Anscheine nach

1) Noch vor einiger Zeit fand man in der Lippe bei Paderborn 2 Stück, ivorüber die Kölnische Volkszeitung berichtete.

2) Zoologischer Garten XXIV 1893, pp. 162—174, 193-200, 235-244, 257—267.

109

früher von dem Vorkommen der Schildkröten nie irgeudwelche Kunde erhalteu hat. Weder Ed. de Selys-Longchamps in seiner »Fauue Beige" 1842 noch Prof. H. Schlegel in »De kruipende dieren van Nederland" 1862 wissen irgend etwas darüber zu berichten. Erst im Jahre 1893 machte dr. J. T. Oudemans auf der wissenschaftlichen Versammlung der Nederlandsche Dierkun- dige Vereeniging voin 25. Februar eine Mitteilung über ein Exemplar von Emys orbicularis, welches am 3. Nov. 1892 im Hornespolder bei Katwijk gefangen worden war. ') Dasselbe wird jetzt im Museum von Natura Artis Magistra zu Amsterdam auf- bewahrt. Hierauf stützt sich wahrscheinlich R. T. Maitland, der die Art in seinem 1897 erschienenen »Prodrome de la Faune des Pays-Bas etc." unter N°. 420 anführt und sie mit der kritischen Bemerkung »égaré" versieht.

Für ein endemisches Vorkommen spricht der Umstand , dasz innerhalb 5 Jahren 7 Funde konstatiert werden konnten und zwar zum Teil an sehr abgelegenen Orten. So ist z. B. Wehr ein Dörf- chen von 600 Einw. von denen meinen Erkundigungen zufolge niemand daran gedacht hat, Schildkröten absichtlich in die Roo- debeek einzusetzen. Ahnlich mogen die Verhaltnisse in Winne- kendonk liegen, das nur 1900 Einwohner zahlt. Wenn es in dem schon gröszeren Sittard (ca. 6400 Einwohner) in früheren Jahren vorgekommen sein sollte, dasz Schildkröten entliefen, dann betrifft dies sicher nur wenige Tiere, und da ware es merkwürdig, dasz gerade diese wenigen an weitauseiu anderliegenden Orten wiederaufgefunden sein sollten, wahrend man doch eher annehmen musz, dasz die gefundenen Stücke nur einen Bruchteil der im Freien vorhandenen darstellen.

Es scheinen mir melirere Möglichkeiten vorzuliegen, das Auf- treten der Sumpfschildkröte im untern Maasgebiete zu erklaren. Mann kann erstens annehmen, dasz sie vor kürzerer oder langerer Zeit durch den sich abspielenden Weltverkehr zufallig in das Gebiet der Maas verpflanzt wurde und sich hier erhalt und viel-

1) Tijdschrift d. Ned. Dierk. Ver. 2e serie, deel IV 1893—1894, p. XXIII.

110

leicht auch fortpflanzt. Diese Auffassung erscheint mir nach den mitgeteilten Tatsachen weniger probabel.

Zweite Möglichkeit: wir haben es mit einer langsaru fortschrei- tenden Ausbreitung von Osteu nach Westen zu tun, ahnlich wie sie dera Haraster (Cricetus frumentarius) zugeschrieben wird, der früher in Niederland unbekannt, jetzt in Sittard bereits haufig vorkommt. Die Schildkröte ware dann ein recenter Einwanderer, dessen Wanderung von Mecklenburg oder Brandenburg über Hannover, Westfalen, Rheinland nach Holland erfolgte. Diese Erklarung wird dem tatsachlichen Auftreten der Sumpfschildkröte an allen genannten Örtlichkeiten gerecht und stützt sich auf ana- loge Erscheinungen. Sie ist daher auch ebenso wahrscheinlich als die z. B. über die Wanderung des Hamsters bestehende, freilich keineswegs allgemein angenoraraene Hypothese. Andere halten niimlich den Hamster in Holland bestimmt für ein Relikt aus der glacialen und postglacialen Zeit.

Demgemass macht Prof. M. Weber auf eine dritte Möglichkeit aufmerksam. Er schreibt mir: »Auch ich bin überzeugt, dasz E. orbicularis in Niederland einheimisch ist als Relikt einer früheren allgemeineren Verbreitung, wie daraus hervorgeht, dasz sie auch aus dem Pleistocan von England, aus schwedischen Torfmooren u. s. w. bekannt ist". Wirklich war die Schildkröte noch nach der Eiszeit durch ganz Deutschland bis nach England hin haufig, und deshalb wird ihr Auftreten in den verschiedensten norddeut- schen Provinzen auch nach dieser Auffassung verstandlich. Da derselben keine anderen als die oben erwahnten Bedenken entge- genstehen, so ist es vielleicht am besten begründet, E. orbicularis zur Reliktenfauna zu zahlen.

Sittard, 15. Juli 1903.

VORLAUFIGE MITTEILUNG UBER DIE

THECOSOMAÏA UND GYMNOSOMATA

DER SIBOGA-EXPEDITKW

J. J. TESCH

Utrecht.

Die Thecosomata und Gynmosornata, gesamruelt von der hol- landischen Expedition der »Siboga", sind durch ziemlich viele Arten vertreten. Obwohl ineine Arbeit schou fertig ist, wird bis zur Veröfïeutlichung wohl noch eine betrachtliche Zeit vergehen; deshal b ziehe ich es vor, bier in vorlaufiger Mitteilung eine kurze Beschreibung der neuen Arten folgen zu lassen. Die hierauf be- züglichen Figuren werden spater in der definitiven Publication erscheinen. lm Ganzen wurden vier Arten der Thecosomata und fünf der Gymnosomata als neu erkannt. Für eine Gymnosomen- Art musste ein neues Genus aufgestellt werden.

A. THECOSOMATA I. Limactnidae

Genus PERACLIS forbes P eradis rissoides n. sp. Die Schale dieser Art bat sehr viel Aehnlichkeit mit der von

112

Peraclis reticulata d'Orbigny. An der Oberflache ist dieselbe netz- förrüige Zeichnung zu seheu, welche nach der Mündung zu all- rnahlich verschwindet. Die Windungen der Schale, 4^ an der Zahl, nehmen aber nicht so rasch zu wie es in der Art von d'Orbigny der Fall ist. Die Mündung ist darum auch nicht so gross. Das Rostrum war abgebrochen in dem einzelnen Exemplar, das aufgefunden worden, aber sehr wahrscheinlich has es dieselbe Form und Richtung wie in Peraclis reticulata. Die Farbe der Schale ist rötlich, etwas ins Gelbe ziehend. Die grösste Höhe ist 1.75 mm., die Breite 1.40 mm. Das Operculum ist linksgewunden, sehr dünn und durchsichtig, und hat sechs Windungen. Die Art ist nur durch ein einzelnes Exemplar vertreten.

Peraclis moluccensis n. sp.

Schale sehr durchsichtig, vollkommen ohne die netzförmige Zeichuung. Die Windungen sind 4i an der Zahl, und in einer Flache aufgewunden. Die letzte Windung ist so gross, dass sie die Uebrigen verbirgt, so dass diese nur sichtbar sind, wenn die Schale von der Spitze betrachtet wird. Dieser Umstand genügt bereits, diese Art von anderen bis jetzt bekannten zu unterschei- den. Ein starker Fortsatz geht von dem dorsalen Rande der Mün- dung ab und ist in derselben Richtung gebogen wie die letzte Windung. Das Rostrum ist kurz und gerade. Durch die dunne Schale, welche keine eigene Farbe hat, ist das Tier deutlich sicht- bar. Die Schale miszt 0.80 mm. in der Höhe, und 1.20 mm. in der Breite. Das Operculum ist linksgewunden, und hat vier Um- gange.

Das Tier bietet ebensowenig wie die vorgehende Art besondere Abweichungen dar von Peraclis reticulata.

Diese Art hat die meiste Aehnlichkeit mit Peraclis bispinosa; sie ist aber genügend von dieser verschieden.

Es wurde nur ein Exemplar dieser Art gefunden.

113

II. Cymbuliidae

Genus CYMBULIA Péron et Lesueur

Cymbulia sibogae n. sp.

Die Schale ist viel kleiner als in Cymbulia peroni de Blainville (die dorsoventrale Axe rnisst 24 — 11 mm.), von derselben knorpe- ligen Consistenz und ganz durchsichtig. Die Reihen von kleinen Spitzen an der Oberflache sind ungefahr in derselben Weise ange- ordnet wie in einigen wenigen Exemplaren der mediterranen Art, welche ick beobachtet habe, und ebensowenig wie in diesen Exem- plaren, kat die neue Art die starken Dornen an der Schalenmündung, welcbe gewöhnlich für Cymbulia peroni angegeben werden. Die neue Art is aber jedenfalls von dieser deutlich verschieden durch das viel starker zugespitzte dorsale Ende der Schale und durch die beiden geraden Reihen von Spitzen, welche, an der aboralen Flache, in die ventrale Partie enden. In Cymbulia peroni haben diese Reihen eine sinuöse Einbuchtung.

Ein Unterschied von Cymbulia parvidentata Pelseneer besteht u. a. darm, dass die Schale der hier neu beschriebenen Art nicht die Einschnürung besitzt, welche von Pelseneer beschrieben wurde.

Das Studium des Tieres hat mir kein Anlass, zu besonderen Bemerkungen geboten.

Diese Art wurde in einigen Exemplaren, von welchen nur eines ganz gut erhalten war, aufgefunden.

Genus CYMBÜLIOPSIS Pelseneer

Cymbuliopsis intermedia n. sp.

Die Mündung der Schale ist etwas langer als die halbe Lange der Schale. Die kleinen Hoeker an der Oberflache sind ziemlich unregelmassig verbreitet ; an der ventralen Schalenkante sind Keine vorhanden, wahrend an der aboralen Flache einige Hoeker kleiner sind als die Uebrigen. Diese Eigentümlichkeit der Hoeker hat die neue Art mit Cymbuliopsis vitrea Heath & Spaulding gemein; auf

114

der anderen Seite besteht aber einige Aehnlichkeit met Cymbuliopsis calceola Verrill darin, dass der vordere Rand der Flügel kaum die ventrale Schalenkante überragt. Die von der »Siboga" erbeutete Art scheint zwischen C. vitrea und C. calceola die Mitte zu halten. Die »Schalendrüse" bat drei durchsichtige Querbander und ist asymmetrisch, da die linke Halfte mehr entwickelt ist. Obwohl verschiedene Exemplare von Cymbuliopsis gefunden wurden, ist eine Beschreibung zur Characterisierung der Art nur solchen Individuen zu entnehmen, in welchen das Tier noch in der Schale beobachtet werden konnte, da nur dann an die Zusammengehörigkeit beider nicht gezweifelt werden kann. Da aber bekanntlich die Verbindung zwischen Tier und Schale eine sehr lockere ist, bekommt man meistens nur leere Schalen und nackte Tiere zu Gesicht. In dem Materiale, das mir zur Verfügung stand, war nur ein Exemplar das der genannten Forderung Genüge leistete, weshalb ich meine Beschreibung hauptsachlich nach diesem Exemplare (in welchem die dorso-ventrale Axe — von Tier und Schale zusammen — 30 mm. betrug) einzurichten hatte.

B. GYMNOSOMATA I. Pneumonodermatidae

Genus PNEUMONODERMA Cuvier Pneumonoderma heterocotylum n. sp.

Diese sehr kleine Art ist von allen Anderen verschieden durch die eigentümlichen Saugnapfe. Jeder Mundarm tragt an der Basis zwei Bundel sehr kurzgestielter kleiner Saugnapfe, von welchen in jedem Bundel ungefahr siebzig vorhanden sind. Zwischen diesen Bündeln findet man fast dreiszig langgestreckte Napfe auf sehr langen Stielen; und diese Gruppe sieht tauschend einer Colonie von VoHicella or Epistylis ahnlich.

Der Puss ist ziemlich lang, die Seiten- und die Endkieme sind

115

wohl entwickelt, zeigen aber nichts eigen tuin liches das nicht bei andereu Arten von Pneumonoderma auch vorkommt. Die Haken- sacke sind sehr lang.

Die ganze Lange des freilich stark zusamuiengezogenen, einzigen Exemplares dieser Art betragt nur 5 mm.

Pneumonoderma pygmaeum n. sp.

Die Art ist noch kleiner als die vorgehende, da das grösste der drei Exemplare nur 3 mm. misst. Die Mundarme tragen jeder ungefahr acht Saugnapfe, welche distal an Grosse abnehmen. Immerhin bleibt es schwierig, die wahre Zahl der Saugnapfe zu bestimmen, da die Arme nicht nur ausserordentlich klein, sondern auch stark zusammengezogen sind. Jeder Strahl der Endkieme hat nur au seiner medianen Seite zwei kleine Hoeker ; die Seiten- kieme ist sehr klein, tragt aber die »fringed lateral somatic crests", wie es oft in Pneumonoderma gefunden wird.

Die Hakensacke sind sehr gut entwickelt, fast eben so lang wie das ganze Tier, und enthalten jeder fast vierzig starke Haken. Der Fuss endet in eine stumpfe Spitze.

II. Clionopsidae

Genus CLIONOPSIS Troschel

Clionopsis microcephalus n. sp.

Der Körper dieser Art ist langgestreckt, aber am hinteren Ende abgestutzt. Hier konnte ich keine Endkieme entdecken ; statt der Kieme fand sich ein merkwürdiges, traubenförrniges, gestieltes Organ, das sich bei mikroskopischer Betrachtung als die Gonade ergab. Ein dunner Ausführungsgang steigt von der Geschlechts- drüse an dem Visceralnucleus empor. Ob dies den normalen Zustand vorstellt, vermag ich nicht zu sagen ; nur scheint es mir wirklich normal zu sein, da ich keine Einreissung der Haut beobachten konnte. Der Visceralnucleus, welcher als ein dunkler Stab in dem

116

reich entwickelteu Bindegewebe uuter der Haut sichtbar ist, reicht bis zuin unteren Körperpol.

lm Uebrigen bat die Art die Charactere von Clionopsis. Ein hinterer Fusszipfel feblt ; zwiscben deu beiden vorderen Fusspartieen findet sicb ein gefalteter Hoeker. Eine Seitenkierae ist niebt vor- banden. Obwobl die Proboscis eine betrachtliche Lange erreiebt und fast eben so lang wie das ganze Tier ist, sind die Di mensionen niebt so bedeutend wie in Clionopsis krohni Troscbel. Die Flossen sind klein und der Kopf ist deutlicb vom übrigen Eörper gesondert.

Die Formel der Radula ist: 4.1.4. Der Mittelzahn tragt drei scbarfe Dornen. Hakensacke sind vorhanden, aber seicht, jeder enthalt ungefiihr zwanzig Haken.

Es wurde nur ein Exemplar dieser Art aufgefunden, das 15 mm. mass, und in der gelblicben, ziemlicb durebsebeiaenden Haut kein Pigment besass.

III. Clionidae

Genus CLIONE Pallas

Clione punctata n. sp.

Der Körper ist zugespitzt, aber niebt sebr langgestreckt. Der Viseeralnucleus lasst das untere Drittel des Körpers frei ; dieser Nucleus ist gelblicb und tragt an seiner Oberflache zablreicbe, sebwarze Chromatophoren, welcbe eine sebr verschiedene Gestalt zeigen und eckig, strablig oder fast rund sind. Die Haut selbst bat kein Pigment.

Der Kopf ist abgeflacbt und der Hals sebr kurz. Ein hinterer Zipfel des Fusse3 ist kaum zu seben, jedocb vorbanden. Es be- steht nur ein Paar Buccalkegel, welcbe mebr cylindriscb sind als in Clione limacina (Pbipps).

Diese Merkmale genügen weuigstens die Art von Anderen zu untersebeiden. Die Kleinheit des Tieres (nur 4 mm.) gestattete nicht an dem einzigen, zu Gebote stehenden Exemplar, die Radula und die Hakensacke zu untersuchen.

Die Farbe ist ein blasses Gelb,

117

Genus PARACLIONE n. g.

Dieses neue Genus sieht Clione sehr ahnlich, ist aber auf den ersten Bliek davon verschiedeu, duren den ganzlichen Mangel des binteren Fusszipfels. Aucb besitzt der Mittelzabn der Radula einen langen Dorn.

Diagnose der Gattung: Körper langgestreckt, aber stuinpf endend; Eingeweidernasse das untere Drittel des Körpers nicht füllend. Kopf breit, vom Rumpfe durch einen kurzen Hals getrenut. Ein Hoeker zwischen den beiden vorderen Pussteilen fehlt; der bintere Zipfel, welcber bereits in Clione gleichsam im Verscbwinden begriffen ist. ist vollends abwesend. Buccalkegel wie in Clione an der Aussen- seite von falschen Lippen eingepflanzt. Hakensacke mit nur wenigen Haken, welche in einer Gruppe bervorragen. Kiefer fehlen. Radula mit Mittelzabn, welcher an seiner vorderen Kante einen starken, distalwarts geriebteten Dorn besitzt.

Paraclione pelseneeri n. sp.

Bindegewebe unter der Haut mehr oder weuiger entwickelt, weshalb die allgemeine Gestalt der verschiedenen Exemplare ziem- lich verschiedeu sein kann. Drie Individuen besitzen Chromato- pboren, wie es von Clione punctata besebrieben ist, die beiden anderen zeigen nichts davon. Die Haut ist ohue Pigment, besitzt aber viele einzellige Sehleiradrüsen.

Zwei Paar Buccalkegel ; das dorsale Paar ist etwas kleiner als das Ventrale. Radulaformel : 3. 1. 3. Die Seitenzahne sind schlank gestaltet.

Die innere Anatomie zeigt grosse Uebereinstimmung mit der von Clione; nur babe icb keinen Penis entdecken können.

Von dieser Art sind fünf Exemplare gesammelt worden, von drei verschiedenen Stationen stammend. Das grösste Exemplar hat eine Lange von 3 mm.

PLANKTON EN BODEMDIEREN

IN ÜE NOORDZEE VERZAMELD VAN 4-6 AUGUSTUS 4901 MET DE „NELLY" Y M. 9

H. C. REDEKE en P. J. VA.N BREEMEN

[Uit het Rijksinstituut voor het Onderzoek der Zee]

§ 1. Inleiding § 2. Plankton § 3. Bodemdieren §1. Inleiding.

Iu verband met de voorbereiding van de deelname van Nederland aan het Internationale Onderzoek der Zee werd door de Nederland- sche Regeering in Augustus 1901 de stoomtrawler »Nelly", Y M 9, voor den tijd van 10 dagen in huur genomen en ter beschikking van den wetenschappelijken adviseur in visscherij zaken gesteld, om te onderzoeken, in hoeverre een dergelijk vaartuig bruikbaar zou blijken voor wetenschappelijken arbeid op zee 1).

tn den morgen van den len Augustus verliet de »Nelly" de haven Nieuwediep, stoomde naar de Doggersbank, vandaar naar

1) Over zijne desbetreffende bevindingen heeft Dr. Hoek na afloop der proeftocht aan de Regeering bericht gezonden.

Om een stoomtrawler voor wetenschappelijk werk op zee eenigszins bruikbaar te doen zijn, zijn belangrijke wijzigingen in de inrichting noodzakelijk. Een behoorlijk ruim labo- ratorium aan dek kan niet gemist worden. Bij het Internationale Noordzee-Onderzoek zijn een paar naar den eisch ingerichte stoomtrawlers in gebruik, zoo in Engeland de //Huxley" en iu Denemarken de «Thor". Het schip dat de Noren voor hun visscherij- onderzoekingeu lieten bouwen, de „Michael Sars", is naar het type van een stoomtrawler gebouwd, doch uitteraard geheel als expeditievaartuig ingericht. De schepen, die Duitsch- land en Rusland voor het onderzoek bouwden, de „Poseidon" en de „Andrej Perwos- wanny", naderen evenwel meer tot het type van een jacht. De Nederlandsche onderzoe- kingen geschieden aan boord van de //Wodan", een gehuurde radersleepboot.

119

de mond van de Humber, waar Huil werd aangedaan, stak ver- volgens van de mond van de Humber over naar Hoek van Holland en stoomde eindelijk langs de Hollandsche kust weer naar het Nieuwediep terug, waar den 7en Augustus des avonds laat gemeerd werd. Aan deze reis namen behalve Dr. P. P. C. Hoek, als leider, ook Dr. H. C. Redeke en Jan Hoek deel. Op verschillende stations in de Noordzee werden oceanografische waarnemingen ingesteld en werd met verschillend vischtuig gevischt. Ten gevolge van de min gunstige weersgesteldheid konden niet op alle stations dreg- gingen worden uitgevoerd. Niettemin werd een tamelijk rijk mate- riaal aan plankton en bodemdieren verzameld, waarover te berichten het doel der volgende bladzijden is. Vooraf gaan enkele opgaven omtrent de ligging der stations en de fyzische gesteldheid van het zeewater op de stations.

De stations. — In de nevenstaande tabel zijn opgenomen: in kolom 1 : de datum, in kolom 2 : het uur der waarneming, in kolom 3: de letter, in kolom 4: de plaats van het station, in kolom 5 : de diepte in meters, in kolom 6 : de aard van den bodem en in kolom 7 : aanmerkingen met betrekking tot de plaatsbepaling.

120

		M				^s	_y
	ii BS	cu				o	CU
	-w
	s	cu				CU	co
t~	iZi «5	^3 bc co				bb CU o	^3 bic o O
						-n			.3	3 CJ ^3-
	3					e		3 CJ 3	0 0Q 3	g
	o							ai	O)	CJ
	PQ	g CU				_^		OJ	_J,	0	ja o ca CU g
CC		'o' o	00			ai 3	00	0 3	CJ g	CJ 3
	«i >	CU	o	3 ei	g CS		•4J CO	3	Ti 3	3	g c3
	c <3	g	3	ei	g	c3	ei N	cö
	T3	Tf			cu	TJ	'■+-.	I-t*	Cm
	g	g	2	3	O	fl	O	O	O	g
	c3	ri	:ga	:gs	-	es				:gs
		NJ	eq	fa	fa	Ü3	CS3	6	Ü3	O	fa
	«			-*
lO	s	c~	(M	co 1	co	o	O	00	00	iO	cc
w	<N	O	1		co	rr1			01	"*
				cc
	Q			CM
			& co 'S	P ei ,o co	ft						1 g cd M
		I-j O	c3 o	co te M o	o cc	o	1-3 O		ft	ft	co "S & ft
		ö	Ö	co Tj	> 00 O)	o	ö i.O o O	&	IS t/j	J3 CJ	CU Q
■*	H	o	43 ^5	fl cc	is f2	^3	-3	-3	J
	1-1		g ca >	> □	'S ES3 -3	co (M	OQ Ö		bo _3 15	t3 3 ei	g >
		o co ie			g	lO		3		CU
		T3 _±i	CU .3 co	cc > 3	o co	0 co lO	'S ft 3	O	p O	T5 :gs
			:3T5 'S 09 O	"3 3	3 ft			:gs	3 3 !3TJ	'S :3j	'S hi 0 0
			O	tsa	si			ca	C2	22	fc
	fc
	O
CC	H ■0 H 03	<	pa.	O	Q	H	fa	ÖJ	^	|-5	W
		a	a'	g	a	g	3	s*	g	g	a
		ft	ei	Ch	cS	&	ft	ei	3j	ei	&
		|	.	o	O	i	IC	O-	lO	O	io
CN1		I	CO	CC	i	-r	CO	H	co_	1—1
	P	cc |	1	|	os 1	co 1	1	06 1	-r I	cd 1	cc 1
		1 o	1 1	O	1 o	1 1	1 1	1 1O	1 1.0	1 0	1 10
		cc	1	co_	co	1	1	-r	•—1	co
		OJ	cd	oi	00*	<n'	r^	l> ■	CC	c-	oa
	a	s
	gs
	3		«		*	a
	< Oi	bo